Cẩm nang · Gia công đá
Lỗ trên travertine là dấu vết bọt khí từ lúc đá hình thành, không phải lỗi. Trám lỗ là ép keo epoxy trộn bột đá nghiền vào từng lỗ rồi mài phẳng, để mặt đá kín, dễ lau mà vẫn giữ vân. Bài này viết cho kiến trúc sư và chủ nhà: khi nào nên trám, trám bằng gì, làm thế nào và nghiệm thu ra sao.
Trả lời nhanh
Trám lỗ travertine là ép hỗn hợp keo epoxy hai thành phần trộn bột nghiền từ chính loại đá đó vào các lỗ rỗ tự nhiên, chờ keo đông cứng rồi mài phẳng cùng mặt đá. Keo epoxy co ngót rất ít và đánh bóng được; bột đá giúp chỗ trám cùng màu với đá. Nên trám cho sàn, mặt bếp, phòng tắm trong nhà; ngoài trời nắng gắt thì cân nhắc để mộc hoặc dùng loại keo bền tia UV.
Ý chính
Travertine lắng đọng từ nước khoáng nóng giàu canxi. Bọt khí CO₂ và xác thực vật bị vùi trong từng lớp đá, về sau để lại lỗ và rãnh. Vì vậy cùng một khối có chỗ đặc, chỗ rỗ, và có cả lỗ ẩn ngay dưới một lớp vỏ mỏng — thứ chỉ lộ ra khi mài hoặc khi có người đi lên.
8,43%
Nghiên cứu năm 2013 trên travertine Denizli (Thổ Nhĩ Kỳ) đo độ rỗng biểu kiến từ 1,12% đến 38,41%, trung bình 8,43%. Chênh lệch giữa các mẫu rất lớn, nên khối lượng trám thay đổi theo từng lô đá.
2,5%
Tiêu chuẩn Mỹ cho đá travertine giới hạn độ hút nước tối đa 2,5% theo khối lượng; mẫu Denizli trung bình 1,77%. Thân đá hút nước ít, nhưng lỗ hở trên mặt vẫn giữ bụi, cặn và nước đọng.
Mohs 3–4
Travertine mềm hơn granite nhiều. Chỗ trám phải mài cùng lúc với đá, nên chọn sai độ nhám là keo và đá mòn không đều, để lại chỗ lõm.
Trám cho mặt kín, dễ lau; để mộc giữ chất đá thô và thoát nước tốt. Không cách nào đúng ở mọi chỗ. Bảng dưới là cách chúng tôi tư vấn theo từng vị trí trong nhà và ngoài trời.
Trám, mài honed
Lỗ hở giữ bụi cát và khó lau. Mặt honed mờ, ít trơn hơn mặt bóng.
Trám kín, chống thấm sau khi trám
Lỗ hở hút dầu mỡ và nước; trám kín thì lau một lượt là sạch.
Trám, mặt honed hoặc nhám
Lỗ hở đọng nước và cặn xà phòng. Mặt bóng trơn khi ướt.
Trám hoặc để mộc tuỳ thẩm mỹ
Ít va chạm, ít bám bẩn; lỗ để mộc cho chất đá thô, cổ.
Thường để mộc, mặt tumbled hoặc nhám
Thoát nước và bám chân tốt hơn; keo phơi nắng dễ đổi màu.
Để mộc, hoặc trám keo bền UV, vữa gốc xi măng
Keo thường vàng, sậm dần dưới tia UV. Vữa gốc xi măng không bóng nhưng hợp mặt mờ.
Bốn nhóm vật liệu đang được dùng để trám travertine. Keo epoxy trộn bột đá là lựa chọn chính cho mặt trong nhà cần kín và bền; ba nhóm còn lại hợp những việc hẹp hơn.
Hồ trám gồm ba thứ. Không có một tỉ lệ bột đá chung cho mọi loại keo: tỉ lệ A:B theo đúng phiếu kỹ thuật của hãng, còn bột đá thêm dần cho tới khi hỗn hợp thành hồ dẻo, ép vào lỗ không chảy.
A + B
Phần A và phần B phản ứng với nhau thành nhựa rắn, không xốp, chịu nước. Co ngót dưới 2% (polyester tới 7%), nên chỗ trám không tụt lõm sau khi đông. Tỉ lệ A:B cân theo khối lượng, đúng hướng dẫn của hãng; thêm chất đóng rắn không làm keo khô nhanh hơn mà chỉ làm hỏng mẻ keo.
Bột đá
Bột nghiền từ phần đá thừa cùng tấm hoặc cùng lô cho chỗ trám đúng sắc độ của đá nền. Bột phải khô và sạch. Bột làm hỗn hợp đặc lại thành hồ dẻo, ép được vào lỗ mà không chảy.
Màu
Travertine có nhiều tông trong cùng một tấm, nên một màu phẳng hiếm khi khớp. Pha từ sáng sang tối vì làm sậm dễ hơn làm sáng, và thử trên mẫu đá thừa vì keo khô có thể sáng hơn, tối hơn hoặc đục hơn lúc còn ướt. Keo epoxy thì dùng màu pha cho epoxy.
Phần khó nhất không phải lúc trám mà là trước và sau đó: mở hết lỗ ẩn, làm khô lòng lỗ, và mài đúng độ nhám. Bốn hình dưới là mặt cắt qua mặt tấm đá ở từng giai đoạn.
Giai đoạn 1
Giai đoạn 2
Giai đoạn 3
Giai đoạn 4
Trám hay để mộc, màu trám, bề mặt hoàn thiện (honed, bóng, brushed). Chốt khi đá còn ở xưởng, vì trám lại trên mặt đã đánh bóng hay trên mặt cong rất khó khớp màu.
Gõ nhẹ và soi đèn chéo để tìm chỗ vỏ mỏng phía trên lỗ rỗng, rồi phá lớp vỏ đó ra để trám luôn. Để lại thì lớp vỏ sẽ vỡ khi mài hoặc khi có người đi lên, lộ lỗ mới.
Hút bụi, thổi khí nén, lau lòng lỗ bằng acetone. Đá vừa cắt mài ướt phải để khô hẳn: hơi ẩm còn trong lỗ làm keo bám yếu, bung ra hoặc đục màu.
Nghiền phần đá thừa cùng tấm thành bột mịn, để khô. Mặt đá đã hoàn thiện thì dán băng keo giấy quanh vùng trám, tránh keo loang thành quầng.
Cân A và B đúng tỉ lệ của hãng (ví dụ 2:1, hoặc 100:35 theo khối lượng), trộn kỹ, rồi thêm bột đá và màu đến khi thành hồ dẻo. Thử màu trên mẫu đá thừa, chờ cứng và mài thử trước khi trám đại trà.
Ép hồ keo vào lỗ bằng dao trét theo hai chiều để đuổi bọt khí, đắp cao hơn mặt đá một chút. Lỗ sâu quá 3–4 mm thì trám nhiều lớp, chờ lớp trước se mặt.
Để keo cứng hoàn toàn theo hướng dẫn, thường từ vài giờ tới 24 giờ. Dưới khoảng 15 °C, keo epoxy lớp mỏng phản ứng rất chậm, nên phải sưởi ấm cả đá và keo.
Cạo phần keo dư bằng dao lam, rồi mài bằng đĩa kim cương, bắt đầu từ khoảng #200 (hoặc #400) và lên dần tới độ mịn của bề mặt hoàn thiện. Tránh đĩa quá thô như #50, #80: chúng ăn keo nhanh hơn đá, để lại chỗ lõm.
Soi đèn quét ngang sau lượt mài đầu. Lỗ kim hoặc lỗ ẩn mới lộ ra thì trám lượt hai rồi mài lại. Đánh bóng khi keo chưa cứng hẳn sẽ để lại vệt mờ quanh chỗ trám.
Lau sạch rồi phủ chống thấm thẩm thấu sau khi trám — không phủ trước, vì lớp chống thấm làm keo không bám. Ghi lại loại keo, màu, tỉ lệ và giữ một mẫu đá thừa để sau này sửa cho khớp.
Trám càng sớm càng dễ đẹp. Khi đá đã lắp và đã đánh bóng, mỗi lỗ trám thêm là một lần mài lại cả một vùng cho khớp độ bóng.
Trám trước khi mài hoàn thiện, trên mặt phẳng, cùng một mẻ keo cho cả lô. Mặt đều màu và phẳng nhất. Đây là cách Rochelle chốt với khách ngay từ lúc duyệt bản vẽ gia công.
Vẫn cần cho các lỗ lộ ra ở mép cắt, lỗ khoét chậu, bếp, và khi chủ nhà muốn trám một sàn đã lát mộc. Cách làm: trám dư toàn mặt, mài phẳng, hoàn thiện lại bề mặt, vệ sinh sâu rồi chống thấm.
Bạn không cần dụng cụ gì đặc biệt: một chiếc đèn pin chiếu chéo sát mặt đá, bàn tay, và mẫu đá đã duyệt. Kiểm khi đá còn ở xưởng thì sửa dễ hơn nhiều so với khi đã lắp.
Duyệt màu trám trên chính lô đá, xem cả lúc khô và lúc ướt. Lô lớn thì trải tấm ra kiểm tra màu trám đồng đều giữa các tấm.
Chiếu đèn chéo sát mặt đá: không còn lỗ kim, không chỗ lõm quanh keo, không vệt bóng mờ.
Lướt tay qua chỗ trám: phẳng với mặt đá, không gờ, không lõm.
Chỗ trám hoà vào đá như mẫu đã duyệt, không quầng ố hay vệt keo loang quanh lỗ.
Mặt honed thì chỗ trám cũng mờ như đá; mặt bóng thì keo bóng theo. Vữa gốc xi măng không đánh bóng được, chỉ hợp mặt mờ.
Lỗ lộ ra ở mép cắt và quanh lỗ khoét chậu, bếp cũng phải được trám. Đây là chỗ hay bị sót nhất.
Lớp chống thấm được phủ sau khi trám. Hỏi rõ tên sản phẩm và chu kỳ phủ lại.
Tên keo, màu, tỉ lệ pha được ghi lại, và một mẫu đá thừa được giữ để sửa sau này.
Chỗ trám hỏng gần như luôn vì một trong chín lý do dưới đây, và lý do nào cũng phòng được từ khâu chuẩn bị.
Lỗi hay gặp nhất
Keo bám yếu, bung khỏi lỗ sau một thời gian; hơi ẩm kẹt lại còn làm keo đục.
Lớp vỏ mỏng vỡ ra khi mài hoặc khi đi lại, lộ lỗ mới ngay trên mặt vừa hoàn thiện.
Sau khi mài còn rãnh lõm quanh lỗ. Luôn đắp dư rồi mài xuống.
Đĩa #50, #80 ăn keo nhanh hơn đá, để lại chỗ trám lõm như lòng chảo.
Keo mềm, dính tay hoặc giòn. Thêm chất đóng rắn không làm keo khô nhanh hơn.
Chỗ trám thành đốm lạ trên nền đá nhiều tông.
Keo vàng, sậm màu sau một thời gian. Polyester chỉ hợp trong nhà.
Co ngót, nứt, mềm hoặc làm ố đá. Chỉ dùng keo làm riêng cho đá.
Keo không bám lên lớp chống thấm và sớm bung ra.
Khi nào không trám keo: Keo epoxy trộn bột đá dành cho lỗ và vết nứt nhỏ. Quy trình bảo tồn đá của GSA (Mỹ) áp dụng cách này cho vết nứt hẹp dưới khoảng 3 mm và lỗ đường kính dưới khoảng 5 cm. Lỗ lớn hơn, mảng vỡ hay chỗ đá bở vụn thì cấy miếng đá cùng loại hoặc thay tấm, và tìm nguyên nhân ở lớp nền trước.
Dùng dung dịch pH trung tính. Tránh giấm, chanh và chất tẩy có axit: travertine là đá gốc canxi, gặp axit sẽ bị ăn mờ mặt.
Ở chỗ đi lại nhiều, một vài lỗ có thể bung keo theo thời gian. Trám lại tại chỗ bằng đúng keo và bột đá đã lưu, không phải thay tấm.
Keo epoxy gây dị ứng da khi tiếp xúc nhiều lần; da là đường phơi nhiễm chính. Đeo găng tay, kính, làm nơi thoáng, đọc phiếu an toàn của keo. Mài ướt hoặc có hút bụi tại chỗ.
Trám đúng cách thì bền nhiều năm. Ở chỗ đi lại nhiều hoặc chịu va đập, một vài lỗ có thể bung keo theo thời gian; khi đó trám lại tại chỗ bằng đúng loại keo và bột đá đã lưu, không phải thay tấm.
Trám màu (keo pha bột đá và màu) cho mặt đồng đều, chỗ trám hoà vào đá. Keo trong suốt tạo hiệu ứng nhìn xuyên vào lỗ, hợp thiết kế muốn giữ dấu lỗ, nhưng bụi kẹt trong lỗ sẽ lộ ra và đòi hỏi thợ làm rất sạch.
Thường để mộc, với mặt tumbled hoặc nhám, để thoát nước và bám chân. Nếu muốn trám, dùng keo bền tia UV hoặc vữa trám gốc xi măng; keo thường phơi nắng sẽ vàng hoặc sậm màu.
Bột từ cùng loại, cùng màu đá cho chỗ trám mang đúng sắc độ và độ đục của đá nền. Bột đá loại khác hay bột trét thường cho màu và độ trong khác hẳn, nhìn thành đốm.
Lỗ nhỏ trên mặt honed thì làm được với bộ keo epoxy dành cho đá, nếu cân đúng tỉ lệ và thử màu trước. Mặt đá bóng, nhiều lỗ, mép vỡ, mặt bếp hay phòng tắm thì nên để thợ đá làm, vì mài lại cho khớp độ bóng cần máy và đĩa chuyên dụng.
Có. Chống thấm phủ sau khi trám, cho cả đá lẫn chỗ trám. Lớp chống thấm làm chậm nước và dầu ngấm vào đá, nhưng không giữ được chỗ keo đã bung.
Thường là lỗ kim hoặc lỗ ẩn lộ ra sau lượt mài đầu. Thợ phải soi đèn chéo, trám lượt hai rồi mài lại. Nếu lỗ xuất hiện sau một thời gian sử dụng, đó là keo bung ở chỗ chịu lực nhiều.
Trám ở xưởng khi đá còn là tấm, trước khi mài hoàn thiện, cho mặt phẳng và màu đều nhất. Tại công trình vẫn phải trám các lỗ lộ ra ở mép cắt, lỗ khoét, hoặc khi chủ nhà muốn trám một sàn đã lát mộc.
Lưu ý
Tỉ lệ pha, thời gian đông cứng và nhiệt độ tối thiểu khác nhau theo từng loại keo. Luôn làm theo phiếu kỹ thuật và phiếu an toàn của hãng, và thử trên mẫu đá thừa trước khi trám đại trà.
Travertine
Cho chúng tôi biết đá dùng ở đâu — sàn, mặt bếp, phòng tắm hay ngoài trời. Rochelle gợi ý dòng travertine, kiểu trám và bề mặt hợp với chỗ đó, rồi trám ngay tại xưởng trước khi mài hoàn thiện.
Việc nào cũng bắt đầu bằng một cuộc gọi ngắn. Bạn để lại số điện thoại, Rochelle gọi lại, hỏi hạng mục và diện tích, rồi gợi ý loại đá, độ dày, bề mặt hoàn thiện và khoảng giá cho đúng phần việc của bạn. Chúng tôi gọi trong giờ làm việc, T2–T7 từ 8h đến 17h30. Miễn phí, không làm phiền.