Đá bị ố vàng: năm bệnh khác nhau trông giống nhau, và cách phân biệt

Đá nhà bạn ố vàng, và người thợ nào cũng đưa một câu trả lời khác nhau. Lý do là vì ố vàng không phải một bệnh — nó là năm bệnh khác nhau trông giống nhau, mỗi bệnh một cách xử lý, và dùng sai cách thì có loại hỏng nặng hơn. Cách phân biệt không nằm ở màu đậm nhạt mà ở HÌNH DẠNG của vết.

Phân biệt cho đúng trước khi xử lý

Trước khi mua bất kỳ chai hoá chất nào, hãy nhìn kỹ hình dạng vết ố. Năm loại dưới đây có hình dạng khác hẳn nhau:

• Vết đúng theo hình một vật — chân ghế, hộp sắt, cái đinh — màu cam tới nâu: đây là rỉ sắt từ vật đặt lên mặt đá, không phải từ trong đá ra.
• Vết vàng cam lan toả, đi theo vân đá hoặc theo lỗ rỗng, không có hình dạng rõ ràng, và thường xuất hiện khoảng tám tới mười hai tháng sau khi lắp: đây là rỉ sắt sinh từ chính khoáng vật trong đá.
• Vết làm đá SẪM lại chứ không ngả vàng, mép nhoè và loang theo hướng thấm: đây là vết dầu mỡ. Dầu không làm vàng, dầu làm tối.
• Vệt có hình học của thi công — sọc răng cưa đều đặn như vết bay răng lược, hoặc viền đậm chạy quanh mạch, hoặc mảng đậm nhạt xen kẽ: đây là keo hoặc vữa in bóng qua đá, vết nằm DƯỚI tấm chứ không nằm trên mặt. Lau kiểu gì cũng không hết.
• Lớp vàng phủ đều khắp mặt, đá trông xỉn đi: đây thường là sáp hoặc lớp phủ bóng cũ bị oxy hoá. Cạo thử một góc khuất, nếu lớp vàng bong ra để lộ đá sáng bên dưới thì chỉ cần bóc lớp phủ.
• Vàng ánh kim không đều, kèm bề mặt bị ăn mòn mờ đi, thường xuất hiện ngay sau khi thợ rửa đá bằng axit: đây là cháy axit.

Nguyên nhân gốc

• Oxy hoá khoáng sắt trong chính viên đá. Đây là cơ chế được chứng minh rõ nhất: nghiên cứu đăng trên tạp chí Materials Characterization khảo sát hệ thống đá hoa trắng kết luận pyrit và hematit đóng vai trò chủ đạo. Nước vận chuyển sắt ra bề mặt rồi kết tủa thành hydroxit sắt có màu.
• Và đây là chỗ nối thẳng sang thi công ở Việt Nam: cùng nghiên cứu đó ghi nhận mẫu đá hoa trắng đồng nhất chuyển vàng cam khi xử lý bằng dung dịch kiềm, vì kiềm làm TĂNG TỐC oxy hoá pyrit. Mà vữa xi măng chính là môi trường kiềm mạnh. Dán đá sáng màu bằng vữa xi măng ướt là đưa kiềm cộng nước vào tiếp xúc trực tiếp với khoáng sắt trong đá. Đây là lý do kỹ thuật, không phải lời đồn.
• Sắt từ nước thi công. Tài liệu kỹ thuật của một hãng vữa liệt kê thẳng nguyên nhân là nước dùng để trộn và rửa có hàm lượng sắt và khoáng chất cao, giải pháp là dùng nước đạt chuẩn uống được. Ở Việt Nam, dùng nước giếng khoan nhiễm phèn để trộn vữa và rửa đá là rủi ro rất cụ thể.
• Đá sáng màu hiện bóng vật liệu phía sau. Tài liệu kỹ thuật về lát đá hoa nêu rõ: ánh sáng xuyên qua đá sáng màu hoặc trong mờ nên đá hiện bóng của lớp keo sẫm màu bên dưới. Đây là lý do đá trắng loang lổ mà lau thế nào cũng không hết — vì vết không nằm trên mặt đá.
• Ố vàng TẠM do ẩm, sẽ tự hết. Cùng tài liệu đó phân biệt rõ: đá không nhạy ẩm vẫn có thể sẫm màu do hút nước từ vật liệu dán, và vết này còn đó cho tới khi nước bay hơi hết. Đây là trường hợp tuyệt đối không được đập ra làm lại — phải chờ khô.
• Cháy axit do rửa bằng axit clohydric. Tài liệu về vết bẩn trên khối xây ghi nguyên nhân là axit và tạp chất trong axit bị đá rỗng hút nhanh và không rửa trôi hết được bằng nước. Cùng tài liệu mô tả thêm hiện tượng vệt trắng xám không biến mất khi làm ướt, do xi măng bị axit hoà tan rồi tái kết tủa thành muối không tan.

Loại đá nào hay dính nhất

• Đá hoa trắng như Carrara, Volakas, các dòng Bianco: chứa pyrit và hematit phân tán, lại trong mờ, nên trúng cả hai cơ chế — vừa rỉ nội sinh vừa hiện bóng keo phía sau.
• Travertine và limestone: độ rỗng cao nên hút ngược nước và sắc tố từ mạch ron. Riêng travertine có lỗ rỗ tổ ong dễ kẹt ron trong lỗ.
• Granite trắng: thường là loại đã xử lý resin phía sau, mà resin thì ngả vàng dần dưới tia cực tím.

Bạn tự xử lý được tới đâu

• Việc đầu tiên, và miễn phí: xác định vết nằm TRÊN mặt hay TRONG đá. Cạo thử một góc khuất. Nếu lớp vàng bong ra để lộ đá sáng bên dưới thì đó chỉ là sáp hoặc lớp phủ cũ, bóc đi là xong.
• Vết hữu cơ như trà, cà phê, lá cây: hiệp hội đá cho công thức đắp bột tẩy với oxy già 12% pha vài giọt amoniac.
• Vết dầu: đắp bột tẩy trộn baking soda với nước, hoặc bột tẩy trộn mineral spirits.
• Cách đắp bột tẩy đúng, theo hướng dẫn của hiệp hội đá: trộn hoá chất với bột trắng hút ẩm cho tới khi đặc như bơ lạc; làm ẩm vùng bẩn bằng nước cất; đắp dày khoảng 6 tới 12 milimét và lan rộng quá mép vết chừng 25 milimét; phủ nilon và dán băng keo; để 24 tới 48 giờ; rửa lại bằng nước cất. Có thể lặp lại, nhưng khoảng năm lần là giới hạn hợp lý.
• Một lưu ý kỹ thuật ít ai biết: không dùng bột whiting hoặc fuller's earth với hoá chất có tính axit, vì chúng phản ứng với nhau và triệt tiêu tác dụng của bột tẩy.

Khi nào phải gọi thợ

• Đánh bóng phục hồi sau khi bề mặt đã bị ăn mòn.
• Bóc lớp phủ cũ trên diện rộng.
• Mọi vết rỉ ăn sâu — xem bài riêng về vệt rỉ sét, vì xử lý sai ở đây gây hại nặng hơn chính vết rỉ.

Khi nào thì không cứu được

• Hiệp hội đá nói thẳng về phương pháp đắp bột tẩy: có những vết sẽ không bao giờ sạch hoàn toàn. Đó là giới hạn của phương pháp, không phải do bạn làm sai.
• Vết thấm từ keo hoặc vữa xuyên hết chiều dày tấm thì mài không tới — phải thay tấm.
• Tài liệu kỹ thuật của hãng vữa ghi nhận tổn thương do di chuyển khoáng chất trong đá có thể không hồi phục được.
• Ngược lại, có một trường hợp trông như hỏng mà KHÔNG được đụng vào: đá sẫm màu do còn ẩm từ vật liệu dán. Vết đó tự hết khi nước bay hơi. Đập ra làm lại là phá một thứ đang tự lành.

Phòng từ lúc thi công

• Dùng vữa hoặc keo TRẮNG cho mọi đá sáng màu và đá trong mờ.
• Đạt độ phủ keo tối đa, không để khoảng trống dưới tấm — vì với đá sáng, cả ánh sáng lẫn hơi ẩm đều lộ qua.
• Dùng nước đạt chuẩn uống được để trộn vữa và rửa đá. Không dùng nước giếng khoan nhiễm phèn.
• Không rửa đá vôi, đá hoa, travertine bằng axit clohydric. Vữa dính mặt đá thì lau lúc còn ướt.
• Khi cắt đá tại công trình, thay nước làm mát lưỡi khi chuyển sang cắt loại đá khác màu — nước đục bột đá bẩn sẽ làm ố cạnh tấm.
• Với đá sáng màu, cân nhắc dùng keo đóng rắn nhanh hoặc keo phản ứng thay cho vữa xi măng ướt bề dày lớn, để giảm thời gian đá tiếp xúc với kiềm và nước.

Điều kiện Việt Nam làm nặng thêm thế nào

Khí hậu Việt Nam làm nặng thêm theo hai đường. Mùa nồm ở miền Bắc kéo dài độ ẩm rất cao nhiều tuần liền, khiến giai đoạn đá còn ẩm sau thi công dài hơn hẳn — tức thời gian kiềm và nước tiếp xúc với khoáng sắt trong đá cũng dài hơn. Và việc dùng nước giếng khoan nhiễm phèn để trộn vữa, rửa đá vẫn phổ biến ở nhiều công trường, trong khi đây là nguồn sắt đưa trực tiếp vào mặt đá.

Tóm lại một câu cho dễ nhớ: nhìn hình dạng vết trước khi mua hoá chất. Vết theo hình vật là rỉ từ ngoài. Vết lan theo vân là rỉ từ trong đá. Vết làm đá sẫm là dầu. Vệt sọc đều đặn là keo in qua. Phủ đều cả mặt là lớp phủ cũ. Và nếu đá mới lát còn đang sẫm màu loang lổ, rất có thể nó chỉ đang ẩm — hãy chờ khô trước khi làm bất cứ điều gì.