Đá bị xước hay bị ăn mòn? Hai thứ trông giống nhau, chữa khác hẳn nhau

Mặt đá nhà bạn có một vùng mờ đi, không còn bóng như chỗ khác. Trước khi gọi thợ mài, hãy xác định đó là XƯỚC hay ĂN MÒN. Xước là vết cơ học — một vật cứng hơn cày lên đá. Ăn mòn là phản ứng hoá học — axit hoà tan khoáng vật và lấy đi vật liệu thật. Hai thứ trông giống nhau dưới mắt thường nhưng cơ chế ngược nhau, và cách chữa cũng vậy.

Phân biệt cho đúng trước khi xử lý

Bốn phép thử, làm từ dễ tới khó. Phép thử đầu tiên là của hiệp hội đá, ba phép sau là cách thợ hay dùng:

• NHÌN HÌNH DẠNG trước đã. Xước là vết DÀI, có hướng, chạy theo đường kéo của vật gây xước. Ăn mòn là ĐỐM hoặc vũng không có hướng, thường theo hình giọt chất lỏng đã chảy ra. Xước có rãnh; ăn mòn thì nhạt hơn nền nhưng không có rãnh.
• THỬ BẰNG NƯỚC để loại trừ vết thấm. Làm ẩm vùng đó: nếu vết TỐI hơn nền thì đó là vết thấm chứ không phải hai thứ trên; nếu vết NHẠT hơn nền thì là ăn mòn.
• THỬ BẰNG MÓNG TAY. Rà móng qua vết: trượt êm không mắc là tổn thương nông, thường là ăn mòn hoặc mài mòn bề mặt; móng mắc hoặc sụt vào rãnh là xước thật, đã cắt sâu vào đá. Đây là cách thợ hay dùng, không phải tiêu chuẩn chính thức.
• SOI ĐÈN XIÊN gần song song mặt đá. Ăn mòn hiện ra thành một vùng phản xạ khác; xước hiện thành đường. Cũng là kinh nghiệm nghề.
• VÀ PHÉP THỬ QUAN TRỌNG NHẤT — biết đá của mình thuộc nhóm nào. Hiệp hội đá hướng dẫn nhỏ vài giọt giấm ăn hoặc axit loãng lên một vùng KÍN, cách xa mạch vữa. Sủi bọt mạnh nghĩa là đá nhóm carbonat, tức đá hoa, đá vôi, travertine, onyx — nhóm vừa dễ ăn mòn vừa dễ xước. Không phản ứng gì nghĩa là đá nhóm silicat, tức granite, quartzite, đá phiến. Chính hiệp hội cảnh báo phép thử này CÓ THỂ ĂN MÒN VĨNH VIỄN chỗ thử, nên phải chọn góc khuất.
• Lưu ý khi thử: nếu mặt đá đã phủ bóng hay phủ chất bảo vệ thì phép thử không có hiệu lực — axit không chạm tới đá. Và đá hoa dolomit phản ứng CHẬM hơn đá hoa calcit, chỉ sủi rõ khi nghiền thành bột, nên đừng vội kết luận không phản ứng là không phải đá vôi.

Nguyên nhân gốc

• ĂN MÒN AXIT, cơ chế hoá học. Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ nói thẳng: đá hoa và đá vôi cấu tạo chủ yếu từ khoáng calcit, tức canxi carbonat, và calcit tan dễ trong axit. Khi axit gặp calcit, đá MẤT VẬT LIỆU thật chứ không chỉ mất lớp bóng — hệ quả thấy được trên công trình phơi lộ là bề mặt nhám hoá và các chi tiết chạm khắc mòn dần.
• Trong nhà, nguồn axit là thực phẩm. Hiệp hội đá ghi rõ nhiều món ăn và đồ uống thông thường chứa axit đủ để làm mờ hoặc ăn mòn mặt đá carbonat, và khuyên dùng lót cốc nhất là với đồ uống có cồn hoặc nước ép họ cam chanh.
• Ngoài trời còn một cơ chế thứ hai ít người biết: calcit gặp khí lưu huỳnh và hơi ẩm chuyển thành thạch cao, tạo một lớp vỏ tinh thể bám bụi. Lớp này chỉ tích lại ở vùng có mái che vì chỗ mưa dội thì nó tan đi — nên mảng đá dưới mái hiên lại bẩn hơn mảng dầm mưa.
• XƯỚC DO CÁT BỤI, cơ chế cơ học. Hiệp hội đá nói gọn và đáng nhớ: cát, đất và bụi gây hư hại cho mặt đá tự nhiên nhiều hơn mọi thứ khác, vì tính mài mòn của chúng.
• Vì sao cát lại ghê gớm như vậy: cát bụi ngoài đường chủ yếu là thạch anh, độ cứng 7 trên thang Mohs. Calcit trong đá hoa chỉ 3, felspat trong granite là 6. Thạch anh vạch được cả hai. Nghĩa là với đá hoa thì cát cày thẳng vào; với granite thì chậm hơn nhiều nhưng vẫn làm xỉn dần.
• Con số này giải thích vì sao thảm chùi chân nhỏ gần như vô dụng: theo hiệp hội đá, một người cần khoảng TÁM BƯỚC đi trên sàn mới trút hết cát bụi khỏi đế giày. Tấm thảm vuông đặt ở cửa chỉ hứng được một hai bước đầu.
• XỈN DO HOÁ CHẤT SAI. Hiệp hội đá nêu ba nguyên nhân cụ thể: dùng dung dịch amoniac quá thường xuyên sẽ làm xỉn mặt đá; bột và kem chà nhám chứa hạt mài gây xước; và một nguyên nhân ít ai nghĩ tới — máy hút bụi đã cũ, vì phụ kiện kim loại hoặc nhựa và bánh xe của nó có thể cào mặt đá.
• XỈN VÌ LỚP PHỦ, KHÔNG PHẢI VÌ ĐÁ. Hiệp hội đá cảnh báo chất phủ bề mặt có thể làm đổi kết cấu và bề mặt hoàn thiện, tích tụ thành một lớp KÉM BỀN HƠN chính viên đá, và không khuyến nghị dùng ngoài trời. Họ còn đưa hẳn vào danh mục kiểm tra hiện trạng một câu hỏi: đá đã từng được phủ sáp, acrylic hay chất làm đậm màu nào chưa. Nên khi mặt đá mờ đi, câu hỏi đầu tiên phải là có ai phủ gì lên không.

Loại đá nào hay dính nhất

• Nhóm rủi ro cao là đá carbonat: đá hoa, travertine, đá vôi, onyx. Đây là nhóm DUY NHẤT bị cả hai cơ chế cùng lúc — calcit chỉ cứng 3 nên cát vạch được, lại tan trong axit nên thực phẩm ăn mòn được.
• Nhóm rủi ro thấp là đá silicat: granite, quartzite, đá phiến, sa thạch. Hiệp hội đá mô tả nhóm này rất bền và tương đối dễ làm sạch, chịu được cả chất tẩy hơi axit.
• Hiệp hội đá nhấn một câu đáng dán lên tường: thứ dùng được cho đá silicat có thể KHÔNG dùng được cho đá carbonat.
• Một cái bẫy về tên gọi: nhiều tấm bán dưới tên quartzite thực chất là đá hoa hoặc đá hoa dolomit, nên vẫn ăn mòn. Cách tách rất đơn giản: quartzite thật vạch được kính, đá hoa thì không; và nhỏ axit lên quartzite thật thì không phản ứng.
• Đá hoa dolomit như Volakas hay nhóm Super White ăn mòn CHẬM hơn calcit chứ không miễn nhiễm. Căn cứ hoá học rõ ràng: dolomit chỉ sủi bọt khi nghiền thành bột, còn calcit sủi ngay. Và vì calcit với dolomit là một dãy liên tục nên các khoáng trung gian phản ứng ở tốc độ trung gian, không có ranh giới dứt khoát.

Bạn tự xử lý được tới đâu

• Việc hằng ngày, theo hiệp hội đá: rửa định kỳ bằng nước sạch và chất tẩy TRUNG TÍNH, tức pH 7. Loại không tạo bọt xà phòng được ưu tiên vì ít để lại vệt và màng.
• Quét và lau bụi khô thường xuyên bằng cây lau bụi khô không tẩm hoá chất. Đây là việc chống xước hiệu quả nhất và rẻ nhất — vì thủ phạm chính là cát bụi.
• Rửa cho hết chất tẩy, đổi nước xả thường xuyên, rồi lau khô bằng khăn mềm.
• Thảm chặn bụi ở lối vào phải DÀI chứ không phải một tấm vuông nhỏ — vì cần khoảng tám bước chân mới trút hết cát khỏi đế giày.
• Cặn xà phòng trong phòng tắm: gạt nước sau mỗi lần dùng. Nếu phải tẩy thì dùng loại KHÔNG axit, hoặc amoniac pha rất loãng, và đừng lạm dụng vì amoniac dùng nhiều sẽ làm xỉn đá.
• HOÁ CHẤT CẤM, theo nguyên văn hiệp hội đá: không dùng giấm, nước cốt chanh hay chất tẩy chứa axit lên đá hoa, đá vôi, travertine và onyx; không dùng nước tẩy nhà tắm, tẩy mạch ron hay tẩy bồn tắm vì chúng chứa axit; không dùng bột hay kem chà nhám; và không bao giờ trộn javel với amoniac vì hỗn hợp đó tạo khí độc chết người.

Khi nào phải gọi thợ

• Mài lại và đánh bóng lại là một hạng mục nghề riêng, không phải việc chủ nhà. Hiệp hội đá xếp nó thành một mục công việc có tên gọi riêng.
• Sàn lát lồi lõm, tức các viên không bằng mặt nhau: hiệp hội đá nói trường hợp này có thể phải mài phẳng cả sàn rồi mới mài mờ và đánh bóng lại. Đây là công việc toàn bộ mặt sàn.
• Bất cứ vết nào không xử lý được bằng nước và xà phòng nhẹ thì nên gọi người làm nghề chăm sóc đá hoặc phục chế.

Khi nào thì không cứu được

• Nói thẳng một điều mà nhiều nơi lảng tránh: KHÔNG có tiêu chuẩn hay tài liệu hiệp hội nào đặt ngưỡng định lượng kiểu mài tới độ dày bao nhiêu thì phải thay đá. Ai đưa ra một con số như vậy là đang nói theo kinh nghiệm riêng, không phải theo chuẩn. Ngưỡng thật phải do thợ đo tại hiện trường trên chính tấm đá của bạn.
• Đá đã nứt: hiệp hội đá nói vết nứt sẽ tích bụi bẩn, và thường phải thay tấm, hoặc ít nhất phải trám.
• Đá đã phản ứng hoá học với lớp phủ: hiệp hội đá thừa nhận hiện tượng có xảy ra nhưng không đưa cách chữa — thực tế là phải thay.
• Hư hỏng do ẩm từ dưới lên mang muối kết tinh ở mặt đá: nếu chưa chặn được nguồn ẩm thì mài lại bao nhiêu lần cũng tái diễn. Việc cần làm là tìm nguồn nước, không phải mài thêm.
• Về việc vì sao đánh bóng cứu được vết nông mà không cứu được vết sâu: vết nông chỉ làm nhám lớp vi mô, bột đánh bóng làm phẳng lại lớp đó nên gương phản xạ trở lại. Vết sâu đã lấy đi vật liệu, mặt đá tụt xuống dưới mặt phẳng chung — muốn hết phải hạ cả vùng quanh nó xuống bằng cách mài có hạt. Chà cục bộ sẽ tạo ra một vùng lõm thấy rõ dưới ánh sáng xiên. Đây là lý giải kỹ thuật của chúng tôi, không phải trích từ tiêu chuẩn.

Phòng từ lúc thi công

• Chọn bề mặt MÀI MỜ cho sàn đi lại nhiều. Đây là khuyến nghị của hiệp hội đá, có lý do rõ: bề mặt mài mờ được ưu tiên cho sàn, mặt bậc cầu thang và ngưỡng cửa, vì lưu lượng đi lại cao sẽ mài mòn mất lớp bóng. Nói cách khác, mặt bóng ở sàn đông người là thứ chắc chắn sẽ hỏng.
• Lưu hồ sơ loại đá đã dùng — tên, nhóm, xuất xứ. Hiệp hội đá khuyên điều này vì không biết đá gì thì không chọn đúng hoá chất.
• Chọn bề mặt theo vị trí: mặt bóng hợp cho sàn trong nhà; mặt mài mờ cho trong và ngoài nhà ít tiếp xúc hoá chất hay ẩm; mặt khò lửa tạo bề mặt nhám cho ngoài trời nơi ưu tiên chống trượt.
• Làm một mảng mẫu đủ lớn trước khi thi công đại trà, và mảng mẫu đó phải có cả chít mạch lẫn làm sạch bằng đúng vật liệu sẽ dùng. Đây là cách bắt sớm lỗi hoá chất chít mạch làm xước đá, trước khi lỡ cả công trình.
• Đừng mặc định phủ chất bảo vệ. Hiệp hội đá liệt kê một loạt câu hỏi phải trả lời trước khi quyết định — độ xốp của đá, có hay tiếp xúc chất gây thấm không, bề mặt hoàn thiện loại gì, đá đã xử lý keo resin chưa — và nói thẳng có trường hợp tốt nhất là không xử lý gì.
• Vát cạnh viên đá giúp giảm tích bụi ở mạch, theo hướng dẫn thực hành của cơ quan quản lý xây dựng Singapore.

Điều kiện Việt Nam làm nặng thêm thế nào

Hai điều kiện Việt Nam làm nặng thêm. Thứ nhất là cát bụi: đường phố nhiều bụi và thói quen đi giày dép thẳng vào nhà khiến lượng cát mang lên sàn lớn hơn nhiều so với nhà có khu thay giày. Mà cát là thủ phạm chính gây xước. Thứ hai là thói quen vệ sinh: nước lau sàn và nước tẩy nhà tắm bán phổ biến ở Việt Nam thường có tính axit, trong khi phần lớn đá cao cấp dùng cho mặt bếp và phòng tắm lại là đá carbonat. Nhiều mặt đá hỏng không phải vì dùng mạnh mà vì lau sai thứ, mỗi ngày một ít.

Một câu tóm lại: trước khi gọi thợ mài, hãy rà móng tay qua vết. Mắc vào rãnh là xước, trượt êm là ăn mòn. Và nếu đá nhà bạn là đá hoa, travertine hay đá vôi, hãy kiểm lại chai nước lau sàn đang dùng — rất nhiều mặt đá ở Việt Nam hỏng không phải vì một tai nạn lớn mà vì lau bằng thứ có tính axit, mỗi ngày một ít, suốt nhiều năm.