Hoa muối trên đá: xịt một ít nước là biết mình đang gặp thứ gì

Mặt đá nổi bột trắng, và điều đầu tiên cần biết là bạn chưa chắc đang gặp hoa muối. Có ba thứ trông gần giống nhau — hoa muối, vệt vôi cứng và scum do rửa axit — với ba cách xử lý khác hẳn. Phân biệt chúng mất đúng một phút và một bình xịt nước. Điều thứ hai cần biết: muối đó gần như chắc chắn KHÔNG đến từ viên đá của bạn.

Phân biệt cho đúng trước khi xử lý

Xịt một ít nước lên vết trắng rồi quan sát. Đây là phép thử tại chỗ tốt nhất, và nó chia ba hướng xử lý hoàn toàn khác nhau:

• Vết BIẾN MẤT khi ướt, rồi hiện lại khi khô: đây là hoa muối. Bản chất là muối tan được, nên nước làm nó tạm trong suốt. Thường có tính mùa — nặng vào mùa ẩm, nhẹ vào mùa khô.
• Vết KHÔNG biến mất khi ướt, sờ thấy cứng như lớp vỏ, hay chảy thành vệt từ một khe nứt hoặc lỗ hở: đây là vệt vôi cứng. Nước đọng trong tường hoà tan hợp chất canxi, thấm ra rồi kết tinh lâu dài. Khó hơn hoa muối nhiều.
• Vết KHÔNG biến mất khi ướt, trắng xám loang không đều, thường xuất hiện sau khi thợ rửa đá bằng axit: đây là scum axit — xi măng bị axit hoà tan rồi tái kết tủa thành muối không tan.
• Một loại thứ tư hay bị đổ oan cho hoa muối, rất phổ biến ở sân vườn biệt thự: cặn nước cứng, lớp cứng trắng xám ở chân tường do hệ tưới cây phun vào liên tục.

Nguyên nhân gốc

• Hoa muối cần đủ BA điều kiện, và chỉ cần cắt một là hết. Tài liệu kỹ thuật của hãng vật liệu diễn đạt rất gọn: phải có muối tan được; phải có nước trong lớp lót, lớp vữa hoặc mạch ron; và phải có một lực nào đó đưa muối lên bề mặt — bay hơi, trọng lực, hoặc mao dẫn.
• Muối đến từ đâu: từ XI MĂNG, không phải từ đá. Xi măng Portland khi thuỷ hoá sinh ra canxi hydroxit như sản phẩm phụ. Chất này tan nhẹ trong nước, theo nước mao dẫn đi lên bề mặt, gặp khí carbonic trong không khí thì chuyển thành canxi carbonat không tan và đọng lại thành lớp trắng. Nguồn xi măng có thể là keo dán, mạch ron, bê tông nền, hoặc vữa xây tường phía sau.
• Tài liệu về đá lát ghi nhận bản thân sản phẩm đá thường không bị hoa muối, nhưng nó bị ảnh hưởng vì được dùng cùng hoặc nằm cạnh bê tông. Nên nhiều người tưởng hoa muối là do đá kém chất lượng — thực ra đá chỉ là nơi muối đi qua và lộ ra.
• Có hai loại hoa muối, và phân biệt chúng quyết định cách xử lý. Loại nguyên phát xảy ra trong lúc xi măng đóng rắn lần đầu, tạo lớp bột trắng xốp thường chải đi được. Loại thứ phát xảy ra sau này, do clorua và sulfat từ bên ngoài — nước ngầm dâng, mao dẫn từ nền.
• Hệ quả quan trọng: hoa muối tái phát sau hai năm KHÔNG phải lỗi của mạch ron. Nó là dấu hiệu vẫn còn một nguồn nước đang đi qua hệ thống. Hiệp hội đá nói đúng điều này — nếu hiện tượng còn tiếp diễn, hãy yêu cầu đơn vị thi công tìm và chặn nguồn ẩm.

Loại đá nào hay dính nhất

• Đá rỗng cao: travertine có lỗ tổ ong, đá vôi hạt mịn, sa thạch. Nhóm này vừa dẫn muối lên dễ, vừa dễ bị phá mặt từ bên trong.
• Đá lát ngoài trời trên nền bê tông, và môi trường ven biển hoặc rất ẩm — tài liệu kỹ thuật ghi nhận các môi trường này dễ hiện hoa muối hơn.
• Về thị giác thì điều này ngược với trực giác nhiều người: tài liệu kỹ thuật ghi rõ mạch ron SẪM màu dễ lộ hoa muối hơn, vì tương phản. Bột trắng trên nền sẫm thì nổi bật, trên nền trắng thì chìm.
• Nhưng đá nền nhạt vẫn khổ hơn, chỉ là theo cách khác: trên đá sáng, cùng dòng nước đó thường không để lại bột trắng dễ nhận ra mà để lại màng mờ đục và vết ố vàng. Khó chẩn đoán hơn, nên hay bị xử lý sai — người ta tưởng đá bẩn rồi chà bằng hoá chất mạnh.

Bạn tự xử lý được tới đâu

• Làm theo đúng thứ tự này, từ nhẹ tới nặng. Bước một: dùng bàn chải nylon trắng làm tơi lớp bột rồi HÚT BỤI khô.
• Có một điểm trái trực giác mà hiệp hội đá nhấn mạnh: đừng rửa nước ngay. Nước chỉ làm bột biến mất tạm thời rồi hiện lại khi khô. Hãy lau hoặc hút khô, và lặp lại mỗi lần đá khô thêm một chút.
• Bước hai, nếu còn: chải bàn chải nylon trắng rồi rửa nước nhiều lần, để khô hẳn rồi đánh giá lại.
• Với đá hoa, đá vôi, travertine và onyx: TUYỆT ĐỐI không dùng giấm, chanh hay axit clohydric. Hiệp hội đá ghi rõ sản phẩm chứa chanh, giấm hoặc axit khác có thể làm mờ và ăn mòn đá nhóm carbonat. Những hướng dẫn cho phép dùng axit mà bạn đọc được trên mạng thường là hướng dẫn cho MẠCH RON và gạch chịu axit, không phải cho đá carbonat.
• Nếu buộc phải dùng hoá chất, chỉ dùng loại ghi nhãn an toàn cho đá tự nhiên, và thử ở góc khuất trước.

Khi nào phải gọi thợ

• Trường hợp hoa muối tái phát nhiều lần: việc cần làm không phải tẩy thêm mà là tìm nguồn nước. Đây là việc của đơn vị thi công hoặc người có máy đo độ ẩm.
• Vệt vôi cứng và scum axit: cần dụng cụ cạo không gây xước và chất tẩy chuyên dụng, nên để thợ làm.
• Mặt đá đã bị tróc, rỗ hoặc bong vảy do muối kết tinh bên dưới: đây không còn là việc vệ sinh mà là việc thay đá.

Khi nào thì không cứu được

• Tài liệu kỹ thuật của hãng vật liệu nói thẳng: không có câu trả lời dứt khoát cho việc loại bỏ hoàn toàn hoa muối. Dùng vật liệu dán gốc epoxy có thể giúp giảm, nhưng không hãng nào bảo đảm được.
• Một điểm hợp đồng rất đáng nói trước với khách thay vì tranh cãi sau: theo tài liệu kỹ thuật ngành, hoa muối KHÔNG được coi là khuyết tật vật liệu mà là hiện tượng tự nhiên của xi măng Portland, và điều này thường được ghi rõ trong điều khoản bảo hành.
• Trường hợp thật sự không cứu được là khi mặt đá đã bị tróc do muối kết tinh BÊN DƯỚI bề mặt. Lúc đó phải thay đá, vì phần vật liệu đã mất không phục hồi được.

Phòng từ lúc thi công

• Đúng tỉ lệ nước khi trộn. Tài liệu kỹ thuật ghi nhận khi thợ dùng thừa nước cả lúc trộn ron lẫn lúc lau dọn, muối tan sẽ bị rửa ra khỏi xi măng trong ron.
• Nền phải khô, và đây là con số sẽ làm nhiều người giật mình: bê tông đóng rắn khoảng 28 ngày, nhưng KHÔ thì chỉ chừng 1 milimét mỗi ngày theo chiều dày. Nghĩa là sàn bê tông dày 100 milimét cần khoảng bốn tháng để khô. Muốn biết chắc thì đo bằng máy đo độ ẩm tương đối chứ đừng đoán bằng mắt.
• Dùng keo và ron gốc latex — loại này làm giảm tốc độ hút nước của vữa và hạn chế ẩm di chuyển.
• Tạo dốc thoát nước khỏi bề mặt, đừng để nước đọng.
• Để keo dán khô hẳn rồi mới chà ron. Chà quá sớm thì ẩm từ keo thấm ngược qua mạch ron, mang theo muối tan lên mặt.
• Nơi có mao dẫn từ nền lên thì phải có màng chống thấm dưới sàn.
• Không phủ nilon để bảo dưỡng mạch ron — đây là một nguyên nhân gây hoa muối được ghi nhận rõ. Dùng giấy kraft thay thế.
• Công trình ngoài trời: che mưa trong khoảng bảy ngày đầu sau khi chà ron. Và với mặt dựng, phải chặn đường nước chảy vào phía sau lớp ốp — nước chảy giữa tường và lớp đá là nguồn gây hoa muối rất mạnh trên các đường ron.

Điều kiện Việt Nam làm nặng thêm thế nào

Việt Nam hội đủ điều kiện làm hoa muối nặng hơn. Mùa nồm miền Bắc giữ độ ẩm không khí rất cao nhiều tuần, làm chậm toàn bộ quá trình khô của nền và kéo dài giai đoạn muối còn di chuyển. Mưa kéo dài cấp nước liên tục cho mao dẫn, nhất là với sân vườn và mặt tiền. Vùng ven biển thì không khí mang sẵn muối. Và một thói quen công trường rất phổ biến lại đúng vào điều cấm: lát đá lên nền bê tông còn mới, trong khi theo tốc độ khô khoảng một milimét mỗi ngày thì nền dày 100 milimét cần tới bốn tháng.

Hai câu để mang theo. Một: xịt nước lên vết trắng — biến mất là hoa muối, còn nguyên là vôi cứng hoặc scum axit, và hai thứ sau khó hơn nhiều. Hai: nếu hoa muối cứ quay lại sau mỗi mùa mưa, đừng tẩy thêm lần nữa. Vết trắng ấy chỉ là triệu chứng; thứ cần tìm là đường nước đang đi qua hệ thống, và chừng nào chưa chặn được nó thì mọi lần tẩy đều chỉ mua được vài tháng.