Sàn đá trơn trượt: ba hệ đo không quy đổi được cho nhau, và Việt Nam chưa có bảng ngưỡng

Sàn đá trơn là chủ đề có nhiều con số được trích sai nhất trong ngành. Người ta nói R10, nói 0,42, nói PTV 36 như thể chúng thay thế nhau được — trong khi ba hệ đo đó dùng chất bẩn khác nhau, người thử khác nhau, cơ chế khác nhau, và KHÔNG quy đổi được cho nhau. Bài này nói rõ từng hệ, ngưỡng nào cho vị trí nào, Việt Nam đang đứng ở đâu, và một điều quan trọng: sàn bạn tưởng trơn có khi lại là sàn đọng nước.

Phân biệt cho đúng trước khi xử lý

Trước khi kết luận đá trơn, hãy loại trừ bốn thứ khác thường bị gọi nhầm là trơn:

• ĐÁ BÓNG ƯỚT KHÔNG PHẢI LÀ LỖI, đó là trạng thái mặc định. Cơ quan quản lý xây dựng Singapore nói rõ: hầu hết đá tự nhiên có độ chống trượt tốt khi sạch và KHÔ, bất kể bề mặt hoàn thiện nào; nhưng khi ướt hoặc bị bẩn thì độ chống trượt tụt xuống, nhất là với đá mặt bóng. Nghĩa là thử đi trên sàn khô rồi kết luận không trơn là vô nghĩa.
• SÀN ĐỌNG NƯỚC, không phải sàn trơn. Thiếu độ dốc, lát không phẳng hoặc các viên lệch cao độ sẽ làm nước đọng thành vũng. Chữa độ dốc và hố thu rẻ hơn thay đá rất nhiều, nên phải loại trừ khả năng này trước.
• NGUY HIỂM DO VẤP, không phải do trượt. Quy định của Đức coi chênh cao từ 4 milimét trở lên đã là một điểm vấp. Nếu người ngã về phía trước và bàn chân mắc lại, đó là vấp chứ không phải trượt — và cách chữa khác hẳn.
• SÀN ĐỘT NHIÊN TRƠN sau một thời gian dùng bình thường: nghi phạm đầu tiên là lớp phủ. Hiệp hội đá đưa hẳn câu hỏi này vào danh mục chẩn đoán — đá đã từng được phủ sáp, acrylic hay chất làm đậm màu nào chưa. Lớp sáp bóng là thứ dễ bị bỏ qua nhất.
• Và một điều không kiểm được bằng mắt: hai bề mặt trông nhám như nhau có thể khác nhau đáng kể về chống trượt khi ướt, tuỳ hình dạng của các đỉnh và rãnh. Sờ thấy nhám không có nghĩa là đạt.

Nguyên nhân gốc

• BA HỆ ĐO, VÀ VÌ SAO KHÔNG QUY ĐỔI ĐƯỢC. Đây là phần quan trọng nhất của bài. Hệ con lắc của Anh và châu Âu cho ra chỉ số PTV, mô phỏng gót chân tiếp đất, thử với nước. Hệ DCOF của Mỹ dùng thiết bị trượt đều. Hệ R của Đức cho người đi giày dùng mặt phẳng nghiêng BÔI DẦU. Hệ A, B, C của Đức cho khu chân trần dùng mặt phẳng nghiêng PHUN NƯỚC XÀ PHÒNG.
• Nhóm chuyên môn về chống trượt của Anh nói thẳng: KHÔNG có tương quan giữa phương pháp con lắc và phương pháp mặt phẳng nghiêng. Và họ đưa một dẫn chứng định lượng rất mạnh: riêng nhóm R10 trải trùm toàn bộ dải con lắc, cho giá trị PTV từ khoảng 20 tới 60. Nghĩa là biết một sàn đạt R10 thì vẫn không biết nó an toàn hay không.
• Giữa hệ Mỹ và hệ Anh cũng vậy. Một phân tích hồi quy trên 49 mẫu cho hệ số tương quan chỉ 0,73 với phân tán rất lớn: mức DCOF 0,42 có thể ứng với PTV từ khoảng 15 tới 50. Đây là dữ liệu của một phòng thử nghiệm thương mại chứ không phải tiêu chuẩn, nhưng mức phân tán đủ để thấy không thể quy đổi.
• Lý do gốc rất đơn giản: ba hệ dùng chất bẩn khác nhau — dầu, nước xà phòng, nước; người hoặc vật tiếp xúc khác nhau — giày, chân trần, con trượt cao su; và cơ chế đo khác nhau. Các con số không cùng đơn vị vật lý, cũng không cùng tình huống.
• Ngay trong cùng hệ con lắc cũng không so bừa được: con trượt số 96 dùng cho người có giày, con trượt số 55 dùng cho chân trần. Một giá trị PTV đo bằng con trượt này không so trực tiếp được với giá trị đo bằng con trượt kia.
• Và ngay trong cùng hệ con lắc, các tiêu chuẩn khác nhau còn dùng dải phân loại khác nhau. Bảng phổ biến nhất chia 0 đến 24 là nguy cơ cao, 25 đến 35 là trung bình, từ 36 trở lên là thấp. Nhưng tiêu chuẩn cho phiến bê tông lát lại dùng dải hoàn toàn khác. Nên khi dẫn một con số, bắt buộc phải nói rõ bảng nào, của tiêu chuẩn nào.
• MỘT ĐIỀU TIÊU CHUẨN TỰ NÓI VỀ MÌNH, rất đáng trích: tiêu chuẩn DCOF của Mỹ ghi rõ phép thử này KHÔNG dự báo được khả năng một người sẽ trượt hay không trượt trên sàn; nó chỉ cho phép so sánh các bề mặt với nhau. Và người lập hồ sơ phải tự xác định vật liệu phù hợp với điều kiện cụ thể của dự án.
• YẾU TỐ THỜI GIAN mà hầu như không ai tính tới: sàn chống trượt có thể mất khả năng chống trượt khi ướt chỉ sau vài tuần sử dụng. Có chuỗi nhà hàng lớn yêu cầu sàn phải đạt PTV ướt từ 35 trở lên SAU KHI đã qua quy trình mài mòn mô phỏng một tới hai năm lưu lượng cao. Con số lúc nghiệm thu không phải con số sau hai năm.

Loại đá nào hay dính nhất

• Mọi loại đá ở bề mặt ĐÁNH BÓNG. Cơ chế: đánh bóng xoá hết độ nhám vi mô, nước không còn đường thoát nên tạo màng ngăn giữa đế giày và mặt đá. Nghiên cứu học thuật trên hàng trăm mẫu kết luận mặt đá đánh bóng không đủ chống trượt.
• Đá hoa và đá vôi bóng đặt ở sàn đi lại nhiều là rủi ro kép. Vừa trơn khi ướt, vừa mất nhám theo hai đường: mài mòn cơ học, và ăn mòn axit làm thay đổi địa hình bề mặt không kiểm soát được.
• Đá đã phủ sáp, acrylic hay chất làm đậm màu. Lớp phủ là biến số không nằm trong bất kỳ báo cáo thử nghiệm nào của viên đá — bạn mua đá đạt chuẩn rồi phủ lên nó một thứ chưa ai đo.
• Đá bóng ở khu chân trần ướt là trường hợp xấu nhất, vì khu chân trần dùng phép thử riêng với ngưỡng cao, mà đá bóng thì nằm ở đầu kia của thang.
• Một lưu ý về bảng quy đổi bề mặt sang nhóm R mà nhiều nơi chép lại — kiểu mặt bóng là R9, mài mờ là R10, khò lửa là R12: đó là bảng của một nhà cung cấp, không phải tiêu chuẩn. Đừng dùng nó để nghiệm thu.

Bạn tự xử lý được tới đâu

• Làm những việc này TRƯỚC khi nghĩ tới thay đá — hiệp hội đá liệt kê năm biện pháp vận hành cho sàn trơn khi ướt, và chúng rẻ hơn mọi giải pháp vật liệu.
• Trải thảm chạy DÀI từ mỗi cửa ngoài vào sảnh và hành lang để làm khô đế giày. Nhớ con số tám bước chân: cần chừng đó bước mới trút hết cát và nước khỏi đế.
• Và một chi tiết hiệp hội đá nhấn mạnh: mặt dưới của thảm phải là mặt chống trượt. Thảm có mặt dưới trơn còn nguy hiểm hơn chính sàn trơn.
• Lau hoặc dọn nước đọng thường xuyên; đặt biển cảnh báo sàn ướt ở nơi dễ thấy; ra hướng dẫn chuẩn cho người làm vệ sinh và dán ngay tại điểm trực.
• Rửa cho sạch hết chất tẩy. Cặn chất tẩy và màng xà phòng tự nó đã làm trơn — nên xả thật kỹ, đổi nước xả thường xuyên, và ưu tiên loại không tạo bọt xà phòng.
• Trong phòng tắm: gạt nước sau mỗi lần dùng.
• VIỆC CẤM: không dùng axit để làm nhám đá carbonat. Axit sẽ ăn mòn, không kiểm soát được độ sâu, và phá mặt đá — bạn đổi một sàn trơn lấy một sàn hỏng.

Khi nào phải gọi thợ

• Đo thực tế. Vì ba hệ không quy đổi được, phải chọn MỘT hệ rồi đo đúng hệ đó. Với đá tự nhiên có một tiêu chuẩn riêng dùng con lắc với con trượt số 55, và ưu điểm lớn của nó là đo được ngay trên sàn ĐANG SỬ DỤNG chứ không chỉ trong phòng thí nghiệm.
• Tạo nhám cơ học — phun hạt hoặc làm gân bằng máy. Nhưng cần biết một hạn chế lớn: cách này gần như chỉ được làm TRƯỚC khi lát. Trong đó phun hạt giữ được mặt phẳng, còn đốt lửa thì làm mất mặt phẳng.
• Xử lý hoá học tại chỗ — hoá chất phản ứng với khoáng trong đá để lại các hốc lõm cực nhỏ làm tăng độ bám. Nhưng kèm một điều kiện rất nặng mà ít nơi nói trước: sau khi xử lý thì KHÔNG được dùng chất tẩy nữa. Với bể bơi hay khu vệ sinh cần khử trùng thì điều kiện này gần như bất khả thi.
• Phủ lớp tăng chống trượt. Có hai loại với đánh đổi rõ: phủ gốc nhựa khô thành mặt mờ và cần khoảng ba ngày đóng rắn; phủ gốc khoáng gần như trong suốt và dùng được ngay khi khô, nhưng giá trị chống trượt THẤP HƠN loại gốc nhựa.
• Sửa độ dốc và hố thu — thường đây mới là nguyên nhân thật. Quy định của Đức cho khu bể bơi nêu tối thiểu 2% ở lối đi quanh bể và 3% ở khu tắm vòi sen, cộng đủ số hố thu và nắp rãnh phải bằng mặt sàn.

Khi nào thì không cứu được

• Khi đá đã đánh bóng gương mà yêu cầu là khu chân trần ướt nhóm cao. Khoảng cách quá lớn: nhóm cao nhất đòi mặt phẳng nghiêng tới 24 độ với nước xà phòng, trong khi nghiên cứu kết luận mặt đá đánh bóng không đủ chống trượt. Mà cách tạo nhám bằng hoá chất lại kèm điều kiện không được dùng chất tẩy nữa — bất khả thi với bể bơi.
• Khi đá đã lát rồi mới cần tạo nhám cơ học: cách này gần như chỉ làm được trước khi lát.
• Khi vấn đề thật ra là độ dốc hoặc đọng nước sai từ gốc. Phải sửa nền, tức là bóc đá lên.
• Khi chênh cao giữa các viên từ 4 milimét trở lên: đã là điểm vấp theo quy định Đức. Mài phẳng cả sàn chỉ khả thi nếu đá còn đủ dày.
• Khi một khu vực vừa có người đi chân trần vừa có người đi giày: quy định Đức yêu cầu đạt CẢ HAI hệ cùng lúc. Rất ít bề mặt đá bóng đạt được cả hai sau khi xử lý tại chỗ.

Phòng từ lúc thi công

• Chỉ định hệ đo NGAY TRONG hồ sơ, và chỉ MỘT hệ. Vì không quy đổi được, hồ sơ phải ghi rõ: hệ nào, phương pháp nào, thử với chất bẩn gì, con trượt số mấy, và ngưỡng bao nhiêu. Ghi lẫn lộn hai hệ là tự tạo tranh cãi lúc nghiệm thu.
• Với đá tự nhiên, hệ phù hợp nhất là tiêu chuẩn con lắc dành riêng cho đá tự nhiên, vì nó đo được cả trên sàn đang sử dụng — tức nghiệm thu được tại công trình chứ không chỉ trên mẫu.
• Chọn bề mặt theo vị trí ngay từ lúc chọn đá: mặt khò lửa cho ngoài trời nơi ưu tiên chống trượt; mặt bóng chỉ nên cho sàn trong nhà; mặt mài mờ cho sàn đi lại nhiều, mặt bậc và ngưỡng cửa.
• Nói thật về đánh đổi: bề mặt càng nhám càng khó làm sạch. Mặt khò lửa tạo bề mặt nhám và rất xốp nên dễ thấm bẩn hơn. Đây là lựa chọn giữa an toàn và công chăm sóc, không có phương án hoàn hảo.
• Thiết kế độ dốc và thoát nước TRƯỚC khi chọn đá, không phải sau.
• Yêu cầu đo lại SAU khi đã mài mòn, không chỉ lúc nghiệm thu — vì sàn có thể mất chống trượt chỉ sau vài tuần dùng.
• Hai nguyên tắc chuyển tiếp rất hữu dụng khi thiết kế: hai khu liền kề chỉ nên lệch nhau một nhóm chống trượt; và bậc thang, hành lang cạnh khu ướt nên nâng lên nhóm liền kề. Lưu ý bảng gốc của các nguyên tắc này đã được thu hồi năm 2010 và nội dung chuyển sang quy định khác, nhưng nguyên tắc thiết kế thì vẫn dùng được.
• Phá cạnh các viên đá đã cắt, làm nắp rãnh bằng mặt sàn, hạn chế chênh cao ở mạch.

Điều kiện Việt Nam làm nặng thêm thế nào

Đây là điều ít nơi nào ở Việt Nam nói rõ. Việt Nam CÓ tiêu chuẩn phương pháp thử hệ số ma sát, tương đương tiêu chuẩn quốc tế, gồm cả đo ma sát động, ma sát tĩnh và góc tới hạn trên mặt phẳng nghiêng bôi dầu — nhưng đó là tiêu chuẩn cho GẠCH GỐM, không phải cho đá tự nhiên, và nó KHÔNG công bố ngưỡng đạt hay không đạt theo khu vực sử dụng. Tiêu chuẩn về đá ốp lát tự nhiên thì có phân loại bề mặt sần nhám phục vụ yêu cầu chống trơn trượt, nhưng cũng không kèm chỉ tiêu số. Hệ quả thực tế: dự án ở Việt Nam muốn kiểm soát chống trượt thì phải chỉ định theo hệ nước ngoài và yêu cầu nhà cung cấp xuất báo cáo thử nghiệm theo đúng hệ đã chỉ định. Chúng tôi nói rõ giới hạn của mình: phần quy chuẩn hợp quy vật liệu xây dựng bản mới nhất chúng tôi không đọc được toàn văn, nên kết luận về việc có hay không chỉ tiêu chống trượt trong đó cần được xác minh lại với bản chính thức.

Hai điều để mang theo. Một: đừng bao giờ nhận một con số chống trượt mà không hỏi nó thuộc hệ nào, thử với chất bẩn gì. R10, DCOF 0,42 và PTV 36 không phải ba cách nói về cùng một thứ — riêng nhóm R10 đã trải từ PTV 20 tới 60. Hai: trước khi thay đá, hãy kiểm độ dốc và kiểm xem có ai phủ sáp lên sàn không. Rất nhiều sàn bị gọi là trơn thực ra là sàn đọng nước hoặc sàn đã bị phủ một lớp mà không ai đo.