Vệt rỉ sét trên đá: vì sao chất tẩy rỉ phá đá nặng hơn chính vết rỉ

Thấy vệt rỉ trên mặt đá, phản xạ của hầu hết mọi người là ra cửa hàng mua chai tẩy rỉ. Đó chính là hành động gây hại nhất có thể làm lúc đó. Hiệp hội Đá Tự nhiên cảnh báo rằng nhiều chất tẩy rỉ bán sẵn và nước tẩy bồn cầu chứa axit flohydric — thứ axit tấn công thẳng vào liên kết silicat, và theo nguyên văn của họ, mọi loại đá kể cả granite và quartzite đều bị phá nếu gặp nó. Bài này nói rõ vết rỉ của bạn đến từ đâu, xử lý được tới đâu, và tuyệt đối tránh gì.

Phân biệt cho đúng trước khi xử lý

Rỉ sét trên đá có hai nguồn gốc khác hẳn nhau, và cách xử lý cũng khác hẳn. Nhìn hình dạng vết để biết mình đang gặp loại nào:

• Vết đúng theo hình một vật — chân ghế sắt, hộp đồ, cái đinh, miếng bùi nhùi thép để quên: đây là rỉ từ ngoài vào, kim loại đặt trên mặt đá bị oxy hoá rồi thấm xuống. Loại này nông hơn và dễ xử lý hơn.
• Vết lan từ một điểm hoặc lan từ khe mạch ra: cũng là rỉ từ ngoài vào, nhưng nguồn kim loại nằm phía sau tấm — thường là pát neo không phải inox, hoặc cốt thép trong nền.
• Vết vàng cam lan toả theo vân đá hoặc theo lỗ rỗng, không có hình dạng rõ ràng: đây là rỉ sinh từ chính khoáng vật sắt bên trong đá. Tài liệu bảo tồn liệt kê pyrit, siderit và biotit là các nguồn sắt nội sinh trong đá.
• Phân biệt quan trọng về mức độ: vết nông thì có cơ hội xử lý; vết ăn sâu thì theo hiệp hội đá, đá có thể bị ố vĩnh viễn.

Nguyên nhân gốc

• Cơ chế hoá học cơ bản: sắt gặp oxy và nước thì oxy hoá thành hợp chất sắt ba có màu. Tài liệu về vết bẩn trên khối xây định nghĩa gọn: rỉ bắt nguồn từ kim loại chứa sắt nằm cạnh hoặc nằm trong nền, phản ứng với không khí, nước, muối và một số hoá chất tẩy rửa, tạo ra vết rỉ bề mặt hoặc vết ăn sâu.
• Và đây là phần quan trọng nhất, phần mà hầu như không trang tiếng Việt nào nói: với đá vôi và đá hoa, rỉ sét KHÔNG chỉ là vết màu. Khi pyrit trong đá bị oxy hoá, phản ứng sinh ra axit sulfuric. Tài liệu địa kỹ thuật ghi nhận axit này tấn công và hoà tan khoáng carbonat trong đá vôi. Nghĩa là vết rỉ đang ăn mòn đá từ bên trong, chứ không nằm yên trên bề mặt.
• Vì sao rỉ cực khó tẩy: hợp chất sắt ba gần như không tan trong nước, và goethit — thành phần chính của rỉ — là dạng bền và khó tan nhất. Muốn lấy nó ra phải khử sắt ba xuống sắt hai cho dễ tan, rồi dùng chất tạo phức để kéo ra khỏi đá. Đây là lý do lau chùi thông thường hoàn toàn vô tác dụng.
• Rỉ còn nở thể tích. Tài liệu bảo tồn ghi nhận hiện tượng nở khi sắt rỉ có thể làm nứt đá theo thời gian. Nghĩa là rỉ sinh từ pát neo phía sau tấm không chỉ là vấn đề thẩm mỹ mà là vấn đề kết cấu.

Loại đá nào hay dính nhất

• Đá hoa trắng và đá vôi sáng màu chứa pyrit hoặc siderit phân tán: vừa dễ sinh rỉ nội sinh, vừa tương phản màu cao nên vết lộ rất rõ.
• Sa thạch chứa oxit sắt cũng hay gặp.
• Dấu hiệu rủi ro khi chọn đá: nếu tấm đá nền sáng có những đốm nhỏ ánh kim màu vàng đồng, đó có thể là pyrit — hãy hỏi nhà cung cấp về hàm lượng pyrit trước khi quyết định dùng cho hạng mục ngoài trời hoặc nơi ẩm.

Bạn tự xử lý được tới đâu

• Hiệp hội đá đưa ra một phương án duy nhất cho chủ nhà: đắp bột tẩy, với công thức cho vết sắt là bột diatomit trộn chất tẩy rỉ thương mại.
• NHƯNG phải đọc nhãn trước. Chính hiệp hội đó cảnh báo nhiều chất tẩy rỉ thương mại chứa axit flohydric. Nếu không xác nhận được sản phẩm an toàn cho đá tự nhiên, đừng dùng.
• Với đá vôi, đá hoa và travertine, khuyến nghị an toàn nhất là KHÔNG tự làm. Lý do không phải vì khó, mà vì các hoá chất hiệu quả với rỉ lại có thể tấn công chính canxi trong đá.
• Việc chủ nhà nên làm ngay và miễn phí: tìm và loại bỏ nguồn sắt. Nhấc hết vật kim loại khỏi mặt đá, kiểm tra xem có chậu cây, chân ghế, dụng cụ nào đang để lâu trên đó không. Nếu không cắt nguồn, tẩy xong vết sẽ quay lại.

Khi nào phải gọi thợ

• Thợ phục chế dùng tác nhân khử kết hợp chất tạo phức. Tài liệu bảo tồn liệt kê axit oxalic, natri dithionit và axit thioglycolic ở nhóm khử; amoni citrat, EDTA và cystein ở nhóm tạo phức, thường dùng kết hợp.
• Có một cảnh báo mà người làm nghề cần biết và chủ nhà nên hỏi: chính tài liệu đó cảnh báo chất tạo phức mạnh có thể hút luôn ion canxi của nền đá, làm hỏng bề mặt. Amoni citrat ít hại hơn EDTA nhưng vẫn lấy đi một phần canxi. Với hệ dùng cystein phải giữ độ pH dưới khoảng 10, là ngưỡng carbonat canxi bắt đầu tan.
• Rỉ từ pát neo phía sau tấm: không có cách xử lý từ mặt ngoài. Phải tháo tấm và thay pát.

Khi nào thì không cứu được

• Hiệp hội đá nói thẳng: vết rỉ ăn sâu rất khó xử lý và đá có thể bị ố vĩnh viễn.
• Và một câu còn quan trọng hơn, từ tài liệu về vết bẩn trên khối xây: vết ăn sâu khó xử lý và CÓ THỂ XUẤT HIỆN LẠI khi nền tiếp tục khô đi. Nghĩa là tẩy sạch hôm nay không có nghĩa là xong — nếu nguồn sắt vẫn còn trong đá hoặc trong nền, vết sẽ quay lại mỗi lần đá khô.
• Với đá vôi và đá hoa, cần hiểu thêm: ngay cả khi lấy được màu rỉ đi, phần đá đã bị axit sulfuric hoà tan thì không phục hồi được.
• Không có nguồn nào xác nhận mài lại mặt đá xử lý được rỉ nội sinh — vì rỉ từ khoáng vật trong đá có thể xuyên suốt chiều dày tấm.

Phòng từ lúc thi công

• Pát neo phải là inox. Tiêu chuẩn về hệ neo đá ốp dẫn tới việc dùng inox, đồng thau hoặc nhôm cho các chi tiết kim loại, và kim loại phơi thời tiết phải là inox hoặc thép đã xử lý bảo vệ. Đây là chi tiết rẻ lúc thi công và cực đắt lúc sửa.
• Bảo vệ hốc tường khỏi nước mưa trong lúc thi công. Tài liệu về vết bẩn khối xây nêu thẳng biện pháp: che chắn hốc tường khi trời mưa và phủ nilon lên các chi tiết kim loại gần nền. Giai đoạn công trình đang dở dang, mưa tạt vào hốc tường chính là lúc rỉ hình thành.
• Chọn đá có ý thức: hỏi nhà cung cấp về hàm lượng pyrit, nhất là khi dùng đá nền sáng cho mặt tiền, lan can hay sân ngoài trời.
• Không dùng axit để rửa vữa bám trên mặt đá — axit có thể đẩy oxit sắt trong đá lên bề mặt. Vữa dính thì lau khi còn ướt.

Điều kiện Việt Nam làm nặng thêm thế nào

Ba điều kiện ở Việt Nam làm nặng thêm. Mùa nồm miền Bắc giữ độ ẩm rất cao nhiều tuần, mà ẩm là một trong hai điều kiện bắt buộc để sắt oxy hoá. Mưa tạt mặt tiền trong mùa mưa cung cấp nước liên tục vào hốc tường và vào các chi tiết neo. Và vùng ven biển có muối trong không khí, mà muối đẩy nhanh quá trình ăn mòn kim loại — nên với công trình gần biển, việc dùng đúng loại inox cho pát neo càng không thể cắt giảm.

Nếu phải nhớ một điều từ bài này: đừng mua chai tẩy rỉ. Nghịch lý của vết rỉ trên đá là chất tẩy rỉ thông thường gây hại nặng hơn chính vết rỉ, vì nhiều loại chứa axit flohydric — loại axit duy nhất tấn công được liên kết silicat, nghĩa là phá được cả granite vốn chịu được phần lớn axit trong bếp. Hãy bắt đầu bằng việc tìm và cắt nguồn sắt, rồi hỏi một người làm phục chế đá trước khi đổ bất cứ thứ gì lên mặt đá nhà bạn.