Khắc chữ, chạm phù điêu trên đá làm thế nào?

Ở khu tạo hình, tiếng máy khác hẳn bên xẻ. Bên xẻ là tiếng lưỡi đĩa rít dài đều đặn; ở đây là tiếng mũi khắc gõ nhịp ngắn, lúc nhanh lúc chậm theo đường nét, kèm một màn nước mỏng chảy liên tục xuống đầu mũi. Một tấm marble trắng nằm ngửa, cái đầu mũi kim cương đang lần theo một dòng chữ, chìm dần xuống từng nét một.

Cách đó vài mét, một người thợ cúi sát tấm phù điêu vừa lấy phôi từ máy. Máy đã gọt ra hình hoa lá nổi lên khỏi nền nhưng còn thô. Anh cầm bộ đục tay nhỏ, sửa từng cánh. Đây là chỗ phân biệt rõ nhất giữa máy và tay: máy làm phần thô và phần đều, tay người làm chỗ chuyển mềm giữa cao và thấp, làm sắc lại nét ở rìa, đánh nền cho lặng để hình nổi bật.

Ba kiểu tạo hình: chìm, nổi, tròn

• Khắc chìm (engraving / incising): lấy đi vật liệu để tạo nét lõm xuống dưới mặt phẳng, dùng cho chữ, logo, đường hoa văn. Nền giữ nguyên, chỉ nét chìm; đây là kiểu nông nhất, nhanh nhất, ít rủi ro gãy nhất.
• Chạm nổi / phù điêu (relief): tạo hình nhô lên khỏi nền, từ nổi thấp (gần như tranh) đến nổi cao (có chỗ gần tách khỏi nền). Vẫn là một tấm liền, hình và nền dính nhau.
• Tượng và chi tiết tròn (in-the-round): khối ba chiều độc lập, nhìn được mọi phía, đục ra từ khối đá đặc. Việc nặng nhất, lâu nhất, kén thợ nhất.

Một cách nhớ: khắc chìm là đi xuống, phù điêu là đi lên so với nền, tượng tròn là bỏ nền hẳn. Càng nhiều vật liệu phải lấy đi càng nhiều rủi ro. Một dòng chữ khắc chìm có thể xong trong buổi; một bức phù điêu tốn ngày; một bức tượng tốn tuần tới tháng.

Từ bản vẽ đến đường chạy dao

1. Nhận bản vẽ/logo, kiểm tỉ lệ thật và đơn vị (mm); logo nhỏ phóng lên mặt tiền lớn sẽ lộ hết khiếm khuyết nét.
2. Vector hóa: chuyển chữ thành đường outline (không để dạng font kẻo máy thiếu font hỏng nét), làm sạch điểm thừa, khép kín mọi đường viền. Với phù điêu thì dựng mô hình 3D hoặc làm ảnh xám độ cao (heightmap).
3. Đặt độ sâu và kiểu mũi cho từng nét; sinh đường chạy dao (toolpath) rồi mô phỏng để soát va chạm.
4. Kẹp phôi đá chắc lên bàn máy, định gốc tọa độ đúng mép và mặt.
5. Chạy thô lấy phôi rồi chạy tinh bằng mũi nhỏ hơn cho mịn.
6. Chuyển sang bàn thợ sửa tay và hoàn thiện.

Chọn đá và hoàn thiện

• Đá hạt mịn, đồng nhất (như marble trắng) giữ nét sắc tốt; đá hạt thô dễ vỡ nét nhỏ.
• Nét nhỏ, chi tiết mảnh cần đá đặc, ít fissure để không sứt khi đục.
• Khắc chìm chữ thường nhồi màu (sơn, lá kim loại) vào lòng nét cho nổi bật.
• Bóng của hình khắc cần đồng bộ với finish mặt nền để không lệch tông.

Lỗi hay gặp

• Để chữ dạng font, máy thiếu font làm hỏng nét.
• Đường viền không khép kín, máy chạy sai.
• Đặt độ sâu quá lớn trên đá giòn làm vỡ nét.
• Bóng hình khắc lệch tông với mặt nền.
• Bỏ qua khâu sửa tay nên phù điêu nhìn còn lằn vết dao.

Nghiệm thu

• Nét khắc đều, sắc, đáy nét sạch không gợn.
• Phù điêu có chuyển mềm giữa cao và thấp, không còn lằn dao.
• Nhồi màu (nếu có) gọn trong lòng nét, không tràn ra mặt.
• Bóng hình đồng bộ với mặt nền.

Chi tiết quy trình và hoàn thiện tay xem bài khắc, chạm và phù điêu đá; phần đường chạy dao CNC chung xem bài cắt đá theo bản vẽ nesting.