Đá hình thành thế nào: ba nhóm đá, và vì sao nguồn gốc quyết định chỗ dùng
Người bán thường giới thiệu đá bằng màu và vân. Nhưng thứ quyết định một tấm đá chịu được gì lại nằm ở chuyện nó sinh ra thế nào. Giới địa chất chia đá thành ba nhóm theo nguồn gốc: đá magma, đá trầm tích và đá biến chất. Biết tấm đá mình định mua thuộc nhóm nào là đoán trước được phần lớn cách nó sẽ cư xử trong bếp, trong phòng tắm hay ngoài sân.
Ba con đường tạo ra đá
Đá magma hình thành khi magma hoặc dung nham nguội đi và đông cứng. Đá trầm tích hình thành ở bề mặt Trái Đất, do các mảnh đá, khoáng vật và xác sinh vật tích tụ rồi được gắn kết lại, hoặc do khoáng chất kết tủa từ nước. Đá biến chất hình thành khi một loại đá bất kỳ, kể cả hai nhóm trên, bị đặt vào điều kiện nhiệt độ và áp suất khác hẳn nơi nó sinh ra.
Ranh giới giữa ba nhóm không sắc nét mà chuyển dần. Dù vậy, cách chia này đủ dùng cho người chọn đá, vì mỗi nhóm để lại một kiểu cấu trúc riêng trong tấm đá.
Đá magma: granite và basalt
Nhóm này có hai kiểu. Đá xâm nhập nguội chậm bên trong vỏ Trái Đất, tiêu biểu là granite. Đá phun trào lên tới bề mặt dưới dạng dung nham, tiêu biểu là basalt và đá bọt.
Đá magma chiếm khoảng 65% thể tích vỏ Trái Đất. Trong phần đó, basalt và gabbro chiếm 66%, granite 16%. Vỏ đại dương gần như toàn basalt, còn vỏ lục địa thì nhóm đá giống granite chiếm ưu thế.
Đá trầm tích: đá vôi, sa thạch, travertine
Đá trầm tích thành tạo dưới tác dụng của trọng lực, thường thành các lớp nằm ngang hoặc gần ngang, và hay chứa hoá thạch. Loại vụn được xếp theo cỡ hạt từ nhỏ tới lớn: sét, bột, cát, sỏi. Sa thạch là cát gắn kết lại. Đá vôi thuộc nhóm này.
Travertine cũng là đá trầm tích: một dạng đá vôi nước ngọt lắng đọng quanh các suối khoáng, nhất là suối nóng. Nước ngầm mang khí cacbonic hoà tan đá vôi, khi trồi lên và mất khí thì canxi cacbonat kết tủa trở lại. Vì kết tủa nhanh nên đá để lại lỗ rỗng: travertine mới hình thành rỗng từ khoảng 10% đến 70%. Những lỗ nhỏ trên mặt travertine là dấu vết của chính quá trình đó, không phải lỗi của tấm đá.
Nhóm trầm tích chỉ chiếm khoảng 7,9% thể tích vỏ Trái Đất, và trong đó đá vôi chỉ 6%.
Đá biến chất: marble, quartzite, slate
Biến chất xảy ra ở nhiệt độ trên khoảng 150 đến 200 °C và áp suất trên 1.500 bar. Ở điều kiện đó đá gốc kết tinh lại, đổi cả tính chất vật lý lẫn hoá học. Nhóm này chiếm 27,4% thể tích vỏ Trái Đất.
Marble là đá vôi hoặc dolomit đã kết tinh lại dưới nhiệt và áp suất. Khoáng chính của nó vẫn là canxit hoặc dolomit. Vân và các dải xoáy trên marble đến từ tạp chất có sẵn trong đá vôi gốc như sét, bột, cát, oxit sắt; đá gốc rất tinh khiết thì cho marble trắng tinh. Quartzite là sa thạch đã biến chất.
Đá biến chất lại chia đôi theo cấu trúc. Loại không phân phiến gồm marble, quartzite, soapstone, serpentine. Loại phân phiến gồm slate, đá phiến mica, gneiss. Slate tách được thành phiến mỏng cỡ viên ngói, nên từ lâu được dùng lợp mái.
Tên thương mại không trùng tên địa chất
Với nhà địa chất, marble chỉ là đá vôi đã biến chất. Trong nghề đá, chữ marble rộng hơn nhiều: nó có thể gồm cả đá vôi chưa biến chất, và trong ngành đá xây dựng nó chỉ mọi loại đá canxit kết tinh dùng làm đá xây dựng, kèm một số đá không chứa canxit.
Hệ tiêu chuẩn ASTM cũng chia đá theo nhóm thương mại, mỗi nhóm một tiêu chuẩn vật liệu riêng: C615 cho granite, C503 cho marble, C568 cho đá vôi, C616 cho đá gốc thạch anh, C629 cho slate, C1527 cho travertine, C1526 cho serpentine.
Hệ quả thực tế: cái tên trên bảng giá cho biết tấm đá được bán trong nhóm nào, chưa chắc cho biết nó là khoáng gì. Câu hỏi nên đặt cho người bán là thành phần khoáng chính của tấm đá.
Đọc nguồn gốc ra cách dùng
Ba đặc điểm sau đi thẳng từ nguồn gốc tới công trình.
- Đá gốc canxi, gồm đá vôi, travertine và marble: axit phản ứng với canxi cacbonat. Mưa axit làm hỏng marble ngoài trời, giấm và chất tẩy có axit làm mất lớp hoàn thiện của marble và đá vôi. Biến chất không đổi được điều này, vì khoáng vẫn là canxit.
- Đá có lỗ rỗng từ lúc sinh ra, như travertine và sa thạch: thấm nước và chất màu nhanh hơn, cần trám hoặc phủ bảo vệ tuỳ vị trí.
- Đá phân phiến như slate: tách lớp là bản chất của nó. Đó là ưu điểm khi cần phiến mỏng, và là điều phải tính khi dùng ở chỗ ẩm khô thay đổi liên tục.
Với mặt bàn bếp và bàn lavabo, đá nên ít hút nước, khó ố, chịu được nhiệt và va đập. Với sàn và lối đi, bề mặt nên có độ nhám, như mặt băm hoặc mặt khò lửa.
Lần tới đứng trước một tấm đá, hãy hỏi thêm một câu ngoài giá và xuất xứ: đây là đá magma, trầm tích hay biến chất, và khoáng chính của nó là gì. Câu trả lời đó cho bạn biết nên lo axit, lo thấm hay lo tách lớp, trước khi tấm đá được cắt.
Câu hỏi cùng chủ đề
Đọc thêm trong cẩm nang
- Đá granite có phóng xạ không: radon đến từ đâu, và con số nào đáng để tâm
- Chọn đá bắt đầu từ đâu: quy trình 7 bước, bộ câu hỏi cốt lõi & phiếu yêu cầu chọn đá
- Chọn đá theo công năng & vị trí: ma trận quyết định mặt ngang/đứng, khô/ướt, trong/ngoài
- Chọn đá theo môi trường & khí hậu Việt Nam: nồm ẩm, nắng gắt UV, ven biển, clo hồ bơi, vùng cao lạnh
Tư vấn riêng theo dự án
Tư vấn theo đúng công trình của bạn
Bài viết nói được cái chung, còn tải tường, độ ẩm, ánh sáng và ngân sách thì mỗi công trình một khác. Bạn để lại số điện thoại, đội kỹ thuật Rochelle tư vấn loại đá, cách làm và báo giá theo công trình, gửi kèm mẫu đá thật nếu bạn cần.