Đá bị cong vênh: năm hiện tượng khác nhau, và loại đá cong vì chính lớp keo dán nó
Đá mà cũng cong được, nghe đã thấy vô lý. Nhưng có những tấm đá cuộn mép lên ngay sau khi dán, và thủ phạm là thứ ít ai nghi nhất: nước nằm trong chính lớp keo dán nó. Hãng keo ARDEX tóm nguyên tắc ốp lát nhóm đá này trong một câu: giữ nước tránh xa viên đá. Bài này tách năm hiện tượng hay bị gọi chung là cong vênh, chỉ ra loại đá nào dễ dính, cách thử một tấm mẫu trước khi dán chỉ bằng cái khăn ẩm, và nói thật một điều: phần lớn trường hợp đã cong thì không phẳng lại.
Phân biệt cho đúng trước khi xử lý
Năm hiện tượng dưới đây đều được gọi là cong vênh, nhưng nguyên nhân khác hẳn nhau và cách xử lý cũng không dùng chung được:
- Tấm cuộn mép hoặc vồng góc lên ngay sau khi dán, có khi kèm vệt sẫm màu: đá nhạy ẩm đã hút nước từ lớp keo hoặc từ nền. Đây là dạng điển hình ở nhóm đá hay được bán với tên marble xanh.
- Từng tấm vẫn phẳng, nhưng mép tấm này cao hơn mép tấm kia: đây là cộm mép, do cân chỉnh và do nền không phẳng. Viên đá không hề cong, nên cách xử lý cũng khác hẳn.
- Tấm đá hoa trên mặt tiền võng dần ra như lòng đĩa sau nhiều năm: hiện tượng này có tên riêng trong giới nghiên cứu là bowing, sinh ra từ các chu kỳ nóng lạnh và ẩm khô lặp lại, không liên quan tới keo dán.
- Tấm tối màu ngoài nắng vênh góc lên: bất ổn do nhiệt. ARDEX ghi nhận có những tấm biến dạng rõ khi bị nắng chiếu trực tiếp, và tấm tối màu nặng hơn vì nóng lên rất nhanh.
- Đá nhân tạo gốc nhựa bong khỏi nền rồi cong: không phải do nước làm đá nở, mà do hoá học. Kiềm trong keo xi măng thuỷ phân nhựa polyester ở lưng tấm, làm lớp bám bị phá từ bên trong.
Nguyên nhân gốc
- Nước làm một mặt đá nở ra trong khi mặt kia chưa kịp nở. ARDEX mô tả nước, đến từ nền hoặc từ không khí, tác động lên hai tính chất của đá: màu và kích thước. Nước trong keo dán thông thường vì thế có thể gây ố, đổi màu, và làm tấm đá cong, cuộn mép. Tài liệu ghi rõ những biến đổi này thường không hồi phục.
- Kích thước tấm khuếch đại vấn đề theo cấp số. Tấm càng rộng và càng mỏng thì càng dễ cong. ARDEX đưa một con số rất dễ nhớ: tăng gấp đôi đường chéo mặt tấm thì mức biến dạng tiềm ẩn tăng gấp bốn. Ngược lại, tấm dày trên 25 đến 30 mm ít bị cong hơn hẳn.
- Xu hướng thị trường đang đi đúng vào chỗ rủi ro. Một tài liệu khác của ARDEX ghi nhận tấm đá dài 600 đến 900 mm đã thành phổ biến trong khi chiều dày giảm xuống tới 10 mm, và chính tổ hợp đó làm nổi lên hai nhóm vấn đề: giãn nở nhiệt và độ ổn định khi gặp ẩm.
- Tên thương mại che mất bản chất đá. ARDEX nêu ví dụ: thứ được gọi là marble xanh thực chất là serpentinit, cấu tạo từ khoáng serpentine kém ổn định. Một số loại bán dưới tên bluestone hay basalt thực ra không phải bazan và đã được ghi nhận bất ổn cả với ẩm lẫn nhiệt. Một số đá phiến khổ lớn cũng rất bất ổn. Người mua nghe tên thì không thể biết.
- Với đá hoa trên mặt tiền, nguyên nhân là chu kỳ nhiệt và ẩm chứ không phải keo. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Environmental Geology năm 2004 lấy chính điều này làm đề tài: tác động kết hợp của ẩm và nhiệt lên hiện tượng nở bất thường của đá hoa.
Loại đá nào hay dính nhất
- Nhóm marble xanh, tức serpentinit, như Verde Alpi hay Indian Green: nhóm được nhắc tên nhiều nhất. Sổ tay thiết kế đá của Hiệp hội Đá Tự nhiên yêu cầu dùng keo epoxy hai thành phần, hàm lượng rắn 100%, làm lớp dán cho marble màu xanh và đá serpentine dễ cong.
- Một số marble đen: các hãng vật liệu dán xếp chúng vào nhóm đá nhạy ẩm. Cần nói rõ mức độ chắc chắn: căn cứ ở đây là hướng dẫn kỹ thuật của hãng keo, không phải một tiêu chuẩn riêng cho marble đen.
- Tấm mỏng khổ lớn của bất kỳ loại đá nhạy ẩm nào: cùng một loại đá, tấm 10 mm khổ lớn rủi ro hơn nhiều so với tấm dày khổ nhỏ.
- Đá nhân tạo dùng chất kết dính gốc nhựa: ARDEX lưu ý loại nhựa thường không được công bố nhưng hay là polyester, và polyester bị kiềm thuỷ phân.
- Đá hoa trắng tấm mỏng ốp mặt tiền: ví dụ nổi tiếng nhất là toà Amoco ở Chicago, nay là Aon Center, ốp 43.000 tấm đá hoa Carrara mỏng. Đợt kiểm tra năm 1985 phát hiện nhiều vết nứt và tấm bị cong; từ 1990 đến 1992 cả toà nhà được ốp lại bằng granite, chi phí ước tính hơn 80 triệu đô la Mỹ.
Bạn tự xử lý được tới đâu
- Phép thử khăn ẩm, làm trước khi mua hoặc trước khi dán: đặt một miếng đá mẫu lên khăn ẩm, để vài giờ tới qua đêm. ARDEX mô tả đây là cách kiểm tra nhanh, thường làm lộ ra vết thấm màu và cũng cho thấy phần nào khả năng tấm bị biến dạng.
- Phép thử phơi nắng: đặt miếng mẫu ra nắng. Với một số loại đá, góc tấm sẽ vênh hẳn lên, tức là đá bất ổn với nhiệt và không hợp cho chỗ nắng chiếu trực tiếp.
- Áp thước thẳng lên tấm mẫu trước và sau khi thử để thấy khe hở. Mắt thường khó nhận ra độ cong vài phần mười milimét, nhưng thước thì thấy.
- Hỏi người bán ba câu: đá này về địa chất là đá gì, đã có ai dán tấm khổ này bằng keo xi măng chưa, và nhà cung cấp khuyến nghị loại keo nào. Người bán không trả lời được câu đầu là một tín hiệu để thử kỹ hơn.
- Nếu đá đã dán và đang cong: đừng tự nêm, tự ép hay chất vật nặng lên. Chụp ảnh, ghi ngày, và gọi đơn vị thi công ngay khi keo còn mới.
Khi nào phải gọi thợ
- Thử độ ổn định có đo đạc. ARDEX dùng phương pháp dựa trên tiêu chuẩn châu Âu EN 14617-12 và xếp hạng theo độ võng của tấm: dưới 0,25 mm là bất ổn thấp, 0,26 đến 0,4 mm là vừa, 0,41 đến 0,7 mm là cao, trên 0,7 mm là rất cao. Tấm thuộc nhóm cao phải thử lại ở trạng thái đã dán bằng đúng loại keo định dùng.
- Ba hệ dán cho đá bất ổn cao, theo ARDEX: quét một lớp epoxy bảo vệ lên lưng đá rồi dán bằng keo xi măng cường độ cao khi lớp epoxy còn ướt; hoặc dán thẳng bằng keo epoxy không dung môi; hoặc dùng keo epoxy hai thành phần chuyên cho đá.
- Keo xi măng đông kết nhanh, khô nhanh: ARDEX gọi đây là phương án kém hơn, chỉ hợp với đá bất ổn thấp tới vừa, và chủ yếu cho chỗ khô trong nhà. Ý tưởng là rút ngắn thời gian đá tiếp xúc với nước, chứ không loại được nước.
- Với bất ổn do nhiệt thì loại keo ít nước không giải quyết được. Thứ cần là keo bám chắc và chịu được chuyển động lặp lại: keo xi măng hạng C2 có độ biến dạng tối thiểu S1, hoặc keo gốc nhựa phản ứng hạng R.
Khi nào thì không cứu được
- Tấm đã cong vì hút nước từ keo: ARDEX viết rằng biến dạng và đổi màu dạng này thường không hồi phục. Đừng chờ đá khô rồi tự phẳng lại.
- Có những loại đá không dán được bằng bất kỳ loại keo nào một cách bền vững. ARDEX xếp hẳn một nhóm không chấp nhận được: tấm võng trên 0,7 mm khi để tự do và vẫn võng trên 0,3 mm sau khi đã dán. Với nhóm này, câu trả lời đúng là đổi loại đá hoặc đổi cách cố định.
- Đá hoa mặt tiền đã võng: trường hợp toà Amoco kết thúc bằng việc thay toàn bộ lớp ốp. Không có biện pháp nào ép tấm đã võng trở lại rồi giữ được nó ở đó.
- Mài phẳng lại mặt tấm đã cong: trong các tài liệu dùng cho bài này, không có tài liệu nào xác nhận đây là cách sửa. Và về hình học, mài chỉ lấy đi phần nhô lên, còn khoang rỗng dưới lưng tấm vẫn nằm đó.
Phòng từ lúc thi công
- Thử trước, dán sau. Phép thử khăn ẩm và phơi nắng gần như không tốn gì, và chỉ cần làm trên một miếng mẫu của đúng lô đá sẽ dùng.
- Xác định bản chất đá trước khi chọn keo. Nếu đá thuộc nhóm marble xanh hoặc serpentine, dùng keo epoxy như sổ tay của Hiệp hội Đá Tự nhiên yêu cầu, không dán bằng keo xi măng thông thường.
- Không lấy việc quét chất chống thấm kín cả sáu mặt tấm làm cách chống cong. ARDEX không khuyến nghị cách này, vì chất chống thấm chưa qua thử nghiệm có thể làm giảm độ bám của keo. Họ viết rõ: có phủ thì phủ sau khi đã dán xong, không phủ trước.
- Cân nhắc chiều dày và khổ tấm cho đá nhạy ẩm: dày hơn và nhỏ hơn thì an toàn hơn. Đường chéo gấp đôi là rủi ro gấp bốn.
- Để nền khô trước khi ốp. Nước không chỉ đến từ keo mà còn đến từ nền bê tông và lớp cán còn ẩm.
- Với đá hoa ốp mặt tiền: đừng lấy tấm mỏng nhất có thể để tiết kiệm, và yêu cầu nhà cung cấp cho biết loại đá đó đã có công trình ngoài trời nào dùng lâu năm chưa.
Điều kiện Việt Nam làm nặng thêm thế nào
Điều kiện Việt Nam bất lợi cho nhóm đá này theo ba đường. Mùa nồm miền Bắc và mùa mưa miền Nam giữ độ ẩm không khí cao nhiều tuần liền, mà ARDEX nêu rõ nước gây bất ổn có thể đến từ không khí chứ không chỉ từ nền. Tiến độ nhà phố thường gấp, đá được ốp khi lớp cán nền và tường trát còn chưa kịp khô. Và mặt tiền hướng tây vừa nắng gắt buổi chiều vừa gặp mưa rào bất chợt, đúng kiểu chu kỳ nóng ẩm lặp lại làm đá hoa tấm mỏng biến dạng dần theo năm.
Nếu chỉ nhớ một điều: với đá nhạy ẩm, quyết định quan trọng nhất được đưa ra trước khi mở bao keo. Một cái khăn ẩm và một đêm chờ là đủ để biết tấm đá có phản ứng với nước hay không. Biết trước thì chỉ tốn công đổi loại keo. Biết sau thì thường phải tháo cả mảng, vì đá đã cong hiếm khi chịu phẳng lại.
Câu hỏi cùng chủ đề
Tư vấn riêng theo dự án
Tư vấn theo đúng công trình của bạn
Bài viết nói được cái chung, còn tải tường, độ ẩm, ánh sáng và ngân sách thì mỗi công trình một khác. Bạn để lại số điện thoại, đội kỹ thuật Rochelle tư vấn loại đá, cách làm và báo giá theo công trình, gửi kèm mẫu đá thật nếu bạn cần.