Kỹ thuật & thông số
Còn gọi: chạm nổi đá · đắp nổi đá · phù điêu đá · relief carving · stone relief
Định nghĩa
Cách tạo hình nổi cao thấp trên mặt đá: gọt bỏ phần nền xung quanh để hình chính nhô lên khỏi mặt phẳng. Khắc chìm là khoét lõm vào, còn phù điêu là làm hình trồi ra. Độ nổi nông sâu tạo bóng đổ, nên nhìn nghiêng thấy hình có chiều sâu và sống động.
Ví dụ: Mảng phù điêu hoa văn trên cột đá: nền gọt lùi xuống cho cánh hoa nhô lên, rọi đèn xiên thì bóng đổ làm cánh hoa như cong thật.
Phù điêu là làm hình nổi trên đá mà không tách rời khỏi khối nền. Thợ giữ nguyên hình muốn thể hiện, rồi gọt thấp dần phần nền xung quanh nó; phần nào lùi ra sau thì gọt càng sâu. Kết quả là hình chính trồi lên khỏi mặt phẳng, chỗ nổi cao gần như tách hẳn, chỗ chỉ nhô nhẹ. Chính sự cao thấp đó gặp ánh sáng xiên sẽ tạo ra bóng đổ, và bóng đổ mới là thứ làm con mắt thấy chiều sâu, thấy hình sống chứ không phẳng lì.
Về tay nghề, đây là việc gọt bỏ chứ không đắp thêm: đá lấy đi rồi thì không trả lại được, nên thợ đi từ thô đến tinh và không bao giờ vội. Bước đầu phá nền bằng đầu mài lớn hay mũi đục cho ra khối lớn, rồi mới vào chi tiết bằng mũi nhỏ, dũa, đầu mài cầm tay, sau cùng làm mịn bề mặt hình. Ngày nay nhiều mảng phù điêu được phá thô bằng máy CNC chạy theo mẫu 3D số rồi thợ hoàn thiện tay phần tinh: máy lo phần đều và nhanh, tay người lo phần hồn của nét. Đá càng đồng chất, ít gân nứt thì chạm càng ăn; đá nhiều vân yếu dễ mẻ khi gọt mỏng.
Phù điêu khác hẳn khắc chìm về hiệu quả thị giác. Chạm nổi cho khối và bóng, nhìn nghiêng mới đã, hợp mảng trang trí điểm nhấn cần chiều sâu; còn khắc chìm (engraving) cho nét chìm phẳng, hợp chữ và hoa văn tinh tế. Khi đặt làm và nghiệm thu, hãy xem mẫu dưới ánh sáng giống chỗ sẽ lắp, vì phù điêu phụ thuộc hướng sáng: một mảng đẹp dưới đèn xưởng có thể nhạt đi nếu chỗ lắp sáng đều, không có bóng. Kiểm thêm các chỗ nổi cao mảnh xem có vững không, vì đó là chỗ dễ sứt khi va chạm.
Cách tạo chữ và hoa văn bằng nét khắc lõm xuống mặt đá. Mũi khắc hay tia phun cào đi một rãnh nông, ngược với phù điêu là làm hình nổi lên. Nét nằm dưới mặt nên không bị cọ mòn như chữ dán hay sơn; hợp cho bảng tên, chữ, hoa văn tinh.
Máy gia công điều khiển số, tự động cắt, khoét, tạo mép và khắc đá theo bản vẽ kỹ thuật số với độ chính xác cao.
Máy CNC gia công đá có 5 trục chuyển động, cho phép đầu cắt và mài nghiêng rồi xoay trong không gian. Nhờ vậy làm được hình 3D phức tạp như mép vát ghép, cạnh cong, lavabo nguyên khối khoét lòng. Máy 3 trục chỉ chạy lên xuống nên chịu.
Vật thể được đục, tiện hoặc gọt ra từ một khối đá đặc duy nhất, không ghép mối. Vì liền một thớ đá nên không có mạch ghép để hở nước hay lộ đường nối, như lavabo, cột, bồn liền khối. Đổi lại hao đá nhiều, vật nặng, và phải có khối đá to, lành, đủ lớn để chứa trọn hình.
Bề mặt băm tạo nhám đều, chống trơn rất tốt cho ngoại thất; tông màu nhìn sáng hơn do bề mặt vi nhám.
Thuật ngữ chỉ hữu ích khi soi được vào một phiến đá thật. Bạn gửi bản vẽ hoặc ảnh không gian, chúng tôi nói rõ loại đá nào hợp, khổ tấm bao nhiêu, bề mặt nào nên chọn. Cần xem tận nơi thì hẹn giờ: điểm xem mẫu mở T2–T7, 8h–17h30.